Koester de droom als klaroenstoot van het leven (Allard Schröder, De Hydrograaf)

De hydrograaf gaat over Franz von Karsch die op de vlucht is voor zijn lot en zee kiest om de diepere structuren van de golfslag op zee te bestuderen. Met zijn aanmonstering laat hij niet alleen zijn lot achter zich om opnieuw te beginnen – als man van adel was hij voorbestemd met een door de familie uitverkoren meisje te trouwen – maar wordt hij geconfronteerd met tal van vreemde figuren die hem doen twijfelen of hij überhaupt wel een bestemming heeft. Deze thematiek is al op de eerste bladzijde aan de orde. Wat leest als de introductie van het leven van Franz von Karsch blijkt een eerste reflectie op de volstrekte betekenisloosheid van de hoofdpersoon die op het moment van schrijven van het verhaal al zesenvijftig jaar dood en begraven is: “Zo gaat het met veel levens, de hartstocht waarmee ze zijn geleefd is meestal aan de wereld voorbijgegaan, hun klaroenstoten zijn nergens vernomen, waardoor er naderhand stilzwijgend wordt aangenomen dat die er dan ook wel nooit zullen zijn geweest” (7). Het verhaal biedt gelegenheid om te begrijpen dat het menselijk bestaan niet opgaat in zijn responsiviteit naar andere mensen, dieren en dingen in de wereld. In onze tijd is het heel populair op de relationaliteit van mensen te wijzen; ‘ik’ ben er niet eerst om vervolgens vader van mijn kinderen te worden bijvoorbeeld, maar mijn vaderlijke handelingen maken mij vooreerst tot de vader van mijn kinderen. Hoe waar dit ook is, von Karsch ervaart dat veel van wat we zeggen en doen in een diepe leegte gesproken is, dat wil zeggen, dat onze responsiviteit naar de wereld onbeantwoord blijft, niet herkend en erkend wordt door de ander: “Ik ben niets. Ik zal nooit iets zijn. Ik kan ook nooit iets willen zijn. Afgezien daarvan koester ik alle dromen van de wereld” (32). Franz is ten diepste overtuigd van het eerste deel van deze uitspraak over zijn eigen betekenisloosheid, maar kan het tweede gedeelte, de gedachte dat je desondanks alle dromen van de wereld kunt koesteren, niet tot zich toelaten. Dat komt omdat hij de diepe ervaring heeft dat hij de voortwoekerende wereld niet naar zijn hand kan zetten en volledig ontheemd en toevallig van aard is [78-79]. Om recht te doen aan die onthechting van de wereld wendt hij zich af van de wereld en zwerft hij een tijd lang over zee. Het boek leert je dat je helemaal geen afscheid kunt nemen van het dromen van de wereld. Dat gebeurt door de ontmoeting van Franz met andere ontheemden aan boord. Zo is er Moser, een handelaar in salpeter die afscheid heeft genomen van de dromen en daar fier op is. Hij stroopt alle zin en betekenis van het leven en gaat op in de feitelijkheid van de dingen. De confrontatie met Moser is leerzaam, want vandaag de dag herkennen we die figuur in de heerschappij van de feitelijkheid in het maatschappelijk debat, waarin iedereen zich op zijn of haar eigen feitelijkheid beroept zonder oog te hebben voor de economisch begrepen verlangens waarvan zijn zucht tot feitelijkheid getuigt; hij gaat op in zijn zucht tot behoeftebevrediging zonder oog te hebben voor de zucht die zijn feitelijkheid omgeeft. Een andere reiziger die juist afscheid heeft genomen van de feiten en opgaat in de droomwereld leert je dat dromen weliswaar onzinnig lijken maar je toch aanspreken als “beelden en stemmen in uw hoofd […] die niet de uwe zijn en waarvan u niet eens weet wat ze betekenen” (43). Von Karsch wijst beide posities af, zowel de zucht tot feitelijkheid alsook het leven in de droomwereld. Omdat hij niet in staat is te dromen van een nieuwe wereld luidt hij uiteindelijk zijn eigen ondergang in. Laat dat een les zijn voor ons en een pleidooi dat we het dromen van een nieuwe wereld waarin de mens zijn bestemming vindt voorbij de feitelijkheid van de dingen moeten koesteren. De droom is de klaroenstoot van de diepere structuur van de golfslag van ons leven, onafhankelijk of die stoot nu vernomen wordt of niet. (meer blogs over filosofie en literatuur: https://vincentblok.wordpress.com/)