… onwaarschijnlijk, maar waar… … dit moeten we doorvertellen….

Liever dier dan mens - Pieter van Os Een overlevingsverhaal dat getuigt van veerkracht, van levenskracht.. De proloog van dit boek begint met het motto: “..verzamel zo veel mogelijk, na de oorlog kunnen ze het uitzoeken… Dit motto van Ringelblum heeft veel effect gehad. Hij verzamelde kranten blaadjes, persoonlijke aantekeningen, allerlei materialen .. deed alles in melkbussen en begroef ze in het getto van Warschau. Gelukkig zijn ze, nadat ze gevonden zijn, bewaard gebleven in het Joods Historisch Museum in Warschau. Ringelblum heeft de oorlog overleefd en probeert een zo historisch correct mogelijk beeld van die tijd weer te geven. Pieter van Os, de auteur, benoemt dit als een van zijn belangrijkste bronnen bij de research van dit boek. Ook het Ringelblum Instituut geeft hem aanknopingspunten om verder te speuren naar het leven van MALA RIVKA KIZEL , die als Marilka Schlafer in Amstelveen woonde . Zij is op 94 jarige leeftijd op 18 november 2020 overleden Een boek over het leven van Joden in de Tweede Wereldoorlog. Weer een boek over die tijd zult u denken, maar dit is niet alleen een waargebeurde levensgeschiedenis, maar omgeven door historische gegevens. De Proloog, een heftig begin, schetst wat ons, als lezer, te wachten staat. Joodse medeburgers …. in een gat onder het varkenskot, verstoppen zich daar 3 jaar gehurkt… overleven de oorlog. Maar worden door woedende Polen gedood… want als je de oorlog overleefd moet je wel veel goud of geld bezitten….. (blz 12) Het boek is ingedeeld in hoofdstukken, die de namen van rivieren dragen, rivieren die de plaats duiden waar Mala verblijft. Mala, blonde haren, groeit op in een orthodox Joods gezin in Warschau, meisjes zijn er niet belangrijk, jongens die moeten, net als vader, Rabbi worden. Mala heeft niet veel liefde van haar ouders ervaren. Zelf ben ik jaren geleden met een gids door Warschau, door het getto gewandeld. Het maakte toen een diepe indruk op me.. het herinnerings- monument, bij de uitgang van het riool…. De getallen die werden genoemd …. het ging en gaat mijn verbeelding ver te boven… In het getto van Warschau weet Mala aan voedsel te komen door via kapotte huizen naar ‘buiten’ te sluipen, tot ze op een dag bij terugkomst ontdekt dat het hele getto wordt uitgemoord, gelukkig kan ze zichzelf in veiligheid brengen en later ook twee zussen en haar broertje. De eerste maanden in de buurt van Lublin ( zie kaartje voorin) weten ze te overleven door werk te verrichten in ruil voor eten en onderdak. Als in Lublin de “Action Erntefest” plaatsvindt ( een gigantische moordexpeditie … 42.000 mensen vermoord) vluchten ze weer. Elk hoofdstuk vertelt het levensverhaal van Mala, daarna lees je de historische feiten (zodat je de gebeurtenissen internationaal kunt plaatsen) en het sluit af met voetnoten die als tekst worden samengevat. De herinneringen van Mala zijn niet altijd correct. “… met het navertellen van herinneringen, komen veranderingen in het verhaal die nauwelijks meer terug zijn te draaien…”( 114) Van Os zet deze verhalen af tegen de historische gegevens. Mala blijft vluchten, ze komt bij ‘vriendelijke’ Duitsers terecht. Dankzij haar uiterlijk en haar perfecte beheersing van de Duitse taal, wordt ze niet als Jood herkend. Meestal krijgt ze eten en onderdak in ruil voor werk. In het gezin van de familie Möller ondervindt ze ook liefde, dat kreeg ze niet van haar ouders! Niet zij moet hier voor het gezin zorgen…. Het gezin, de moeder zorgt voor haar. Toch vlucht ze weer na een bombardement. Van Os schetst in het hoofdstuk Hrebel’ka een gruwelijk, apocalyptisch beeld…. het lot van de vele Joden … onwaarschijnlijk, maar helaas waar, al te waar! De titel van het boek is ontleend aan een gedichtje, dat Mala in de trein declameerde… “een ding dat ik niet wil zijn , ik wil geen mens zijn…” (blz 123) “….. Joden zijn lager dan dieren…”(blz 310) zei de Amerikaanse!! Generaal Patton….. "Dieren stoppen met doden als ze genoeg hebben om te eten…” zegt Marilka Schlafer (Mala) zelf tijdens de boekpresentatie. In het licht van alles wat je weet over deze tijd, krijgt deze titel wel een erg wrange, bittere bijsmaak. Mala is een zeer slimme, sociaal handige jonge vrouw. Zij verzint een hele Duitse achtergrond, vertelt steeds hetzelfde verhaal ….. met als eindresultaat dat ze door een commissie van acht SS-ondervragers, rassenbeoordelaars, tot Volksduitse wordt verklaard. Haar verhaal wordt geloofd. Mala weet bovendien een aantal keren van identiteit te switchen, steeds heeft ze geluk en weet ze een noodlot te ontlopen. Als de Amerikanen Duitsland bevrijden, reist ze naar Warschau om haar familie te zoeken. Op de kaft van het boek zien we wat er van het getto over is! Dan beseft ze pas dat ze geen familie meer heeft… Tijdens haar vlucht leert ze Nathan Schlafer kennen. Samen weten ze (kort na de oorlog) Duitsland te bereiken en daar (ondernemend als Mala is) gaat ze tweedehands kleren inkopen en verkopen aan Joodse afnemers. Nathan en Mala trouwen en Mala raakt zwanger, ze krijgt een zoon. Ze wil niet in Duitsland blijven, ze wil graag naar Amerika, Nathan wil naar Israël, dat is dan nog geen onafhankelijke staat. Uiteindelijk wordt het Israël.. .. onder bittere omstandigheden moeten ze hier leven… Hun dochter wordt geboren. Ze maken er opnieuw een oorlog mee. De Palestijnen worden uit het gebied verdreven waar Mala en Nathan wonen. Israël wil dat gebied bij hun grondgebied voegen, om een territoriaal continuüm te creëren tussen Jeruzalem en Tel Aviv. Nathan krijgt hier een vast baan als technicus bij El Al. Hij wordt uitgestuurd naar Schiphol en enkele jaren wonen ze als expads in Amsterdam. Later trekken ze naar Amstelveen omdat hun dochter nu in Nederland woont… Aan de hand van het leven van Mala wordt de hele Poolse geschiedenis weergegeven, in het licht van de internationale geschiedenis. De documentatie, de bronnen van de research, bevestigen de echtheid van het verhaal. Een verhaal dat ondanks de vreselijke inhoud toch getuigt van levenskracht, van de veerkracht van de mens, van zijn onuitroeibaar verlangen naar leven! “Wat we vertellen over ons eigen verleden, zegt veel over het heden…… (blz. 348) Terecht dat dit magistrale boek de Libris Geschiedenis prijs heeft gewonnen. Terecht dat dit boek als beste journalistieke boek de Brusseprijs won. Dit is een geschiedenis, die keer op keer moet worden doorgegeven….