Narcisme en Het duet van het zwijgen

Greetje van den Berg Duet van het zwijgen In het tweeluik Duet van het zwijgen verkent romanschrijfster Greetje van den Berg het verschijnsel narcisme. Sigmund Freud heeft dit voor het eerst als een psychische stoornis herkend en beschreven. Freud vernoemde zijn ontdekking naar Narcissus, een personage uit de Griekse mythologie. Narcissus was een beeldschone godenzoon die na een conflict met een van zijn oppergoden verliefd werd op zichzelf en elk spiegelend oppervlak benutte om zichzelf te bewonderen. Zelfs in de ogen van de nimfen die hem om zijn schoonheid bewonderden probeerde hij niet hun ziel, maar zijn eigen spiegelbeeld te ontwaren. Het liep slecht met hem af. Verteerd door een nimmer bevredigde liefde kwijnde de mythologische ijdeltuit weg en doodde hij zichzelf. Veel slachtoffers van een pathologische narcist zouden wensen dat alle narcisten zo aan hun eind komen. Sommige slaan inderdaad de hand aan zichzelf als ze geen uitweg meer zien. Hitler schoot zijn geliefde en zichzelf een kogel door de kop toen de Russen op het punt stonden de Führerbunker te bestormen. Andere kwijnen weg, zoals Napoleon op Elba. Maar te veel narcisten uit de wereldgeschiedenis, die miljoenen doden op hun geweten hebben, worden na hun natuurlijke dood vereerd als redders van de natie. Het gebalsemde lichaam van Vadertje Stalin - met Mao Tse Tung en Hitler de grootste massamoordenaar uit de geschiedenis - trok nog jaren na zijn dood dagelijks talloze Russen die zijn overlijden kwamen betreuren. Het lijkt onbegrijpelijk met de kennis van nu, maar Poetin laat zien dat we ons in het vrije westen en in het onvrije oosten even gemakkelijk in slaap laten sussen als de volgelingen van zijn voorgangers. Waarom leren we zo weinig van de geschiedenis? Onder de lijders van deze pathologische stoornis onderscheiden de psychiaters twee categorieën: open en gesloten narcisten. Beide groepen delen een ziekelijke eigenwaan, een onbegrensde hang naar macht en haat tegen ieder die hun macht durft te weerstreven. Je zou denken: een mensentype om ver uit de weg te gaan, maar de echte narcist heeft vaak een even vals als onweerstaanbaar charisma dat vele volgelingen en soms een heel volk trekt. Open narcisten hebben in de wereldgeschiedenis miljoenen doden en onvoorstelbaar leed veroorzaakt. Napoleon, Hitler, Stalin, Mao Tse Tung, Pol Pot, Idi Amin en Saddam Hoessein waren uitgesproken pathologische narcisten. Bashar al-Assad en Vladimir Poetin zijn de opperschurken met narcistische inslag in onze tijd. Zij gaan als leiders van een autocratie, waarin de burger niets in te brengen heeft dan lege briefjes door roeien en ruiten om absolute macht te verwerven. Dat is niet alleen voorbehouden aan een autocratie. Ook in democratieën, of wat daarvoor door gaat, kunnen open narcisten met hun onweerstaanbare charisma de top bereiken. De Amerikaanse presidenten John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson en Donald Trump, alle drie schoolvoorbeelden van een pathologische narcist, kregen een groot deel van het volk aan hun voeten. De Chinese partijleider Xi Jinpin, de Turkse president Recep Erdogan, de Braziliaanse ex-president Jair Bolsonaro, de Filipijnse ex-dictator Rodargo Duterte, de Wit-Russische leider Aleksandr Loekasjenko en de Hongaarse regeringsleider Viktor Orban: de lijst hedendaagse narcistische machthebbers met een ziekelijke grootheidswaan en het charisma om massa’s te manipuleren in landen op de scheidslijn van autocratie en democratie is schier onuitputtelijk. Het thema in Het Duet van het zwijgen is verborgen narcisme, de variant van het dagelijks leven. Ook de verborgen narcist heeft een ziekelijke hang naar macht, naar grootsheid en eigen belangrijkheid, maar verbergt die verlangens achter een mensvriendelijke houding. Zo iemand is Heleen Jansma, de antagonist in het verhaal die de protagonist Gerben Zomerman geraffineerd in haar netten verstrikt. In Alleen, het eerste deel van het tweeluik maken we kennis met Gerben Zomerman: een jonge weduwnaar met een zevenjarige tweeling Fay en Cato. Hij is eigenaar van een drukbeklante bouwmarkt, annex woonwinkel die zoveel energie vraagt dat er nauwelijks tijd blijft om te rouwen om de dood van zijn geliefde Giny. Gelukkig is daar zijn iets oudere medewerkster Heleen die zich in de moeilijke tijd na Giny’s plotselinge dood ontpopt als steun en toeverlaat, eerst in de zaak en korte tijd later ook privé. Gerben laat zich haar steun graag welgevallen en heeft, tot over zijn oren verliefd op de aantrekkelijke Heleen, niet in de gaten hoe geraffineerd ze te werk gaat om hem in te palmen. Zijn schoonzusje Irene doorziet Heleen, net als kassamedewerkster Anouk, maar Gerben negeert hun waarschuwingen: pas op, jongen: die vrouw is gevaarlijk. Pas aan het eind van het eerste deel, dat acht jaar omspant, krijgt Gerben, inmiddels getrouwd met Heleen eindelijk in de gaten wat de lezer al een half boek denkt: man, kijk toch uit! Die vrouw wordt je ondergang. In het tweede deel Samen, dat zich afspeelt in de coronajaren 2021/22, zien we hoe Gerben zich aan Heleens invloed probeert te onttrekken. Van verliefdheid is allang geen sprake meer en hij ontdekt steeds meer hoe ze hem heeft ingepakt. Uitpakken kost enorme inspanning en een hoop geld, omdat hij zo stom was niet op huwelijkse voorwaarden, maar in gemeenschap van goederen met Heleen te trouwen, wat zij tot op het bot uitbuit als hij wil scheiden. Hij raakt zijn zaak kwijt, waarvan de medewerkers die Gerben waren toegedaan al door Heleen zijn weggepest. Hij is nu zetbaas van een kleinere bouwmarkt die door de corona-maatregelen weinig meer biedt dan een kommervol bestaan. Heleen speelt de zestienjarige tweelingzusjes Fay en Cato tegen elkaar en hun vader uit, maar tot zijn geluk verschijnt Alma de Liefde in Gerbens leven die openlijk, maar op een totaal andere manier naar zijn gunsten dingt en die uiteindelijk ook verwerft. Je wilt als lezer dat het kwaad wordt bestraft en Heleen op een passende manier aan haar eind komt, maar niets van dat al. Ze verdwijnt uit Gerbens leven als ze de buit binnen heeft en in een tandarts met villa een nieuw slachtoffer heeft gevonden. Gerben vindt geluk bij Alma en in de herwonnen liefde van zijn dochters, die zich met evenveel moeite als hun vader los hebben gemaakt van Heleen. Conclusie Het tweeluik is ondanks het zware thema een mooi duet. Het voldoet geheel aan de norm van Bookerprijswinnaar Damon Galgut: een goede roman lees je als verstrooiing en je steekt er iets van op. Het duet van het zwijgen is een meeslepend verhaal en een must read voor ieder die het slachtoffer dreigt te worden van een type als Heleen. Hoed u voor de narcist. Uitgeverij Zomer & Keuning ISBN 9789020545524 ISBN 9789020545654