Een uitzonderlijk rijk boek

Deze historische roman speelt in de 16e eeuw ten tijde van de Spaanse overheersing in Vlaanderen. De held van het verhaal is Zeno. Hij is een veelzijdige man - filosoof, alchimist, arts, technicus - die alles wil onderzoeken en voortdurend op zoek is naar nieuwe kennis en ook daarover schrijft en daardoor in conflict is met de kerkelijke moraal en uiteindelijk in de gevangenis zijn einde vindt. 
In het eerste deel van het boek volgen we het leven van meerdere romanfiguren ( zijn neef, zijn moeder), die onder het juk van kerk en staat een onzeker bestaan hebben. 
Van een afstandje horen we in dat eerste deel over de avonturen van Zeno, die jarenlang door heel Europa zwerft alvorens zich op latere leeftijd - heimelijk, omdat hij zijn leven niet zeker is door conflicten met de autoriteiten - in Brugge te vestigen als arts in een ziekenhuis. Vanaf dat moment concentreert het boek zich op het leven van Zeno.

 In Europa heerst een voortdurende strijd om de macht met almaar wisselende coalities. Daarbij gaat het niet alleen om territoriale heerschappij, maar ook om de morele, religieuze macht van de katholieke clerus, die er alles aan doet om opstandige, vrije geesten uit te roeien. Yourcenar zet deze historische context als een - spaarzaam uitgewerkt - decor neer voor de persoonlijke levens van een aantal romanfiguren. De onderdrukking van staat en kerk is angstwekkend. Voordat je het weet, lig je op de brandstapel met een joelende menigte erom heen.
Ik vind het opvallend om te zien hoe pluriform en pragmatisch het gedachtengoed van veel mensen is ondanks de bloedige disciplinerende staatsterreur. Ik heb voortdurend google bij de hand gehad om de vele onbekende begrippen en Latijnse uitspraken op te zoeken en dat vond ik eigenlijk wel leuk en leerzaam, maar ik vroeg me wel af hoe lezers van dit boek in de vorige eeuw zonder internet dat hebben aangepakt. Encyclopedie erbij?
Je kunt je afvragen waarom Yourcenar dit doet, want het maakt het boek wel moeilijk toegankelijk, maar wellicht is het ook veel meer de taal van die tijd. De hermetische filosofie van Zeno wordt in een aantal pittige en en nogal duistere dialogen uiteengezet. Ik heb het voor mezelf samengevat als een wens om nieuwe kennis te verwerven tegen de vanzelfsprekendheden in en alles te onderzoeken totdat je bij de uiterste kern van de zaak komt en ook dat je jezelf en de mensheid moet durven zien als een heel klein onderdeel van een veel groter geheel ( wellicht dat God ons daarom ook niet altijd direct in het vizier heeft …). Maar deze ongeremde zoektocht naar de kern kan ook vernietigend zijn, als de introspectie in de plaats komt van het leven zelf, zoals Zeno bijna overkomt als hij zichzelf zo nauwgezet tot op het bot observeert dat hij het leven uit zichzelf weg lijkt te analyseren. Het boek is in een prachtige, enigszins statige taal geschreven met veel beeldspraak en kleur gevende adjectieven. De zinnen voelen - ondanks hun lengte - compact aan, omdat elk woord raak is en betekenis heeft en de zinnen nauwelijks redundantie bevatten. Soms werd ik bijna verpletterd door al die zinnen die zwanger zijn van betekenis en snakte ik naar lucht, naar een gewone zin. Gelukkig bood Yourcenar die ook op tijd, zodat het boek blijft ademen. Ik denk daarbij aan de schitterend beschreven wandeling van Zeno door de natuur als hij van het drukke Brugge op weg gaat naar de zee om met de boot naar Engeland te gaan ( wat hij uiteindelijk niet doet) en je ook als lezer bijna fysiek de verademing voelt. Al met al is dit naar inhoud en vorm een uitzonderlijk rijk boek, dat een unieke leeservaring biedt; van hermetische teksten die je tandenknarsend doorworstelt, langs adembenemende introspecties, naar de opluchting van een wandeling in de blinkende natuur en tot slot dan het aangrijpende einde van Zeno, als Yourcenar minutieus observerend zijn langzame afglijden naar de dood beschrijft…