De plaatsbekleder

Hochhuts meest bekende toneelstuk is het controversiële 'De plaatsbekleder' uit 1963, een aanklacht tegen paus Pius XII die zweeg over de Jodenvervolging en de Holocaust, naar verluidt om de neutrale rol van de Rooms-katholieke kerk niet in gevaar te brengen en om anti-nazi activiteiten niet te belemmeren. Het op historische documenten gebaseerde 'De plaatsbekleder' gaat over de dubieuze keuze voor het zogenaamd minst kwade, over verantwoordelijkheid en schuld. Toneel van belang, nu nog, zelfs waar de historiciteit hier en daar dubieus is. Doorwrocht en vol eindeloos gedelibereer – maar over zaken die ertoe doen. En moedig, niet alleen vanwege de frontale aanval op een onaantastbaar geachte orde, maar ook vanwege de vorm: het laatste bedrijf speelt in Auschwitz. Dat stuitte op veel weerstand, niet verwonderlijk in een tijd waarin Adorno’s stelling dat het barbaars is om na Auschwitz nog literatuur te schrijven, nog nadreunde. Rolf Hochhuth wil de historische werkelijkheid tonen maar niet in dorre geschiedschrijving vervallen. Hij kiest daarvoor het treurspel, inclusief de daarbij passende versvorm – die hij overigens eigenzinnig aanwendt. Zijn activistische vermenging van feit en interpretatie leidt tot een overtuigende werkelijkheid. De filmrechten werden snel verkocht, al kwam het pas in 2002 tot een verfilming, door Constantin Costa-Gavras, onder de titel 'Amen'. De film is een indrukwekkend historisch drama, waarin de nadruk ligt op intellectuele moed en beredeneerde lafheid. Zeker in de huidige herdenkingstijden blijft Hochhuths werk relevant, net als de hamvraag: in hoeverre zijn mensen zelf verantwoordelijk voor hun daden? Wat is moed? Wie is laf? Bij Rolf Hochhuth is het menselijke tekort politiek van aard.