Groepstherapie met Schopenhauer aan de zijlijn

Dit boek wil heel wat overbrengen: principes van groepstherapie, hoe om te gaan met de dood, en - terwijl het geen hoofdthema is- het zich afsluiten van de wereld als oplossing voor persoonlijke problemen (bij mensen en boeddhistische retraites maar in het bijzonder Schopenhauer wiens leven wordt beschreven in 16 hoofdstukken). Dat laatste vond ik een interessant onderdeel. Voor de eerste hoofdpersoon en psychotherapeut Julius Hertzfeld (de schrijver Irvin Yalom nemen we aan) kwam er ook nog wat bij, een soort uitdaging om de specifieke confrontatie te laten zien en uit te werken tussen een slachtoffer en dader die in dit boek per toeval in een groepstherapie bijeengebracht worden. Alles wordt uiteindelijk wel geleid naar een succesvol einde, wat mooi is, maar de manier waarop is wat geforceerd, met iemand (Philip, de tweede hoofdpersoon) waar lang genoeg op gehamerd wordt, en waarvan je eigenlijk denkt dat het onmogelijke van hem wordt geeist (namelijk het interpersoonlijke contact, hij gedraagt zich althans als een autistisch persoon wat verder niet ter sprake komt, er worden geen labels geplakt). De vorm is dan weer niet complex want beperkt tot de groepstherapie praktijk waarin alle 8 personen in het boek iedere week bijeenkomen. Het zijn vooral dialogen tussen patiënten in een groepstherapie begeleid door de psychotherapeut Julius Hertzfeld. Het brengt een aparte vorm van schrijven met zich mee, bijna als toneel maar dan een waarbij er een continue uitleg nodig is (is het nodig kun je je echter afvragen) en waarbij de dialogen niet geheel spontaan verlopen; de psychotherapeut bepaalt de ‘koers’, waarbij niet zozeer wordt geïllustreerd; hier is het de ‘leider’ die ook de dialoog kan wijzigen door de groepsleden te onderbreken en ze opnieuw het gesprek te laten beginnen. Daarom is het geen klassieke vorm voor een roman, maar wel interessant gedaan en op een wijze waarvan je je kan voorstellen dat het werkt in de praktijk. Voor de interactie met de lezer (is dit nu literatuur) is er echter een drempel bijgekomen, die van de opgelegde interpretatie. Dit is misschien ook wel het effect wat je krijgt als in het boek steeds wordt gevraagd wat voor gevoel dit bij de personen oproept. Men kan weliswaar antwoorden wat men wil, maar voor de psychotherapeut is er vaak maar een goed antwoord, waarop men weer vooruit kan. Het is een les, er is een leider, men kijkt naar hem op, hij hoeft niet te delen maar dat gaat hij bij zijn naderend eind pas beseffen. Wat betreft het toevoegen van de hoofdstukken met Schopenhauer biografie vroeg ik me af hoe de schrijver die nu bedoeld had; het moet een parallel geven met wat de tweede hoofdpersoon Philip allemaal denkt en wat de eerste hoofdpersoon Julius zou kunnen denken met hoe om te gaan met de dood. De verbinding tussen verhaal en Schopenhauer biografie is echter zo dat de boodschap van Schopenhauer (de mens wordt geleid door zijn levenskracht, het lijden daaraan is zinloos en kan beter vermeden worden) toch juist niet helemaal aanvaard wordt, de biografie is aangepakt en de mens Schopenhauer wordt geïnterpreteerd en niet los gezien van zijn geschriften. Daarmee is het meer een parallelle uitleg geworden, Schopenhauer staat aan de zijlijn, een extra illustratie van wat de personen in het boek ondergaan maar het had net zo goed Nietzsche kunnen zijn wiens Zarathoestra ook vaak aangehaald wordt en die het aan het eind lijkt te ‘winnen’. Schopenhauer kan gewoon niet goed in het verhaal zelf terecht komen, hoe de auteur ook zijn best doet, zelfs met citaten boven de hoofdstukken. In het jaar 2004 waarin Irvin Yalom dit boek afschreef, was hij 73 jaar. Hij heeft in 1980 een boek gepubliceerd waaraan 10 jaar is gewerkt en waarin existentiële psychotherapie wordt uitgewerkt. Filosofen spelen een belangrijkere rol daarin en het is aannemelijk dat hij dat nu voor een breder publiek heeft willen vertellen in verhalen. Eigenlijk is het een toepassing van zijn praktijk, die hij boven dat boek stelt want de praktijk was zijn bron voor dat boek. Daaruit worden echter wel een aantal leitmotieven duidelijk, die in dat boek en dus ook in de groepstherapie van dit boek de vier belangrijkste ‘levenszorgen’ zijn (uit een recensie over dat boek): “Ten eerste wordt ieder mens geconfronteerd met de zekerheid van zijn eigen sterfelijkheid. Ten tweede is ieder individu absoluut vrij, wat een kwellende verantwoordelijkheid met zich meebrengt. Ten derde betekent die eindigheid en verantwoordelijkheid dat we in een existentieel isolement verkeren. En ten slotte wordt ieder mens daardoor geplaagd door een onleefbaar besef van zinloosheid”.