Ongezonde schone schijn

De schimmige kerncentrale ‘Martha’ is plaatsbepalend voor de Stad O. Al heel snel word je bevangen door de geschetste onwerkelijkheid. Een werkelijke ‘big brother is watching you’ city is de rigide kern van dit dystopische verhaal. In de nieuwe, van de buitenwereld afgeschermde middelgrote stad kom je alleen op “uitnodiging” te wonen. Alles ziet er fris en bijzonder goed onderhouden uit. Tachtig procent van de werkenden hebben een baan bij Martha. De kerncentrale voor schone energie die twintig jaar geleden begon met sensationele kernfysische oplossingen. Je tekent voor minimaal 10 jaar krijgt een prachtig salaris en een heerlijke woning. Klein- en grootonderhoud van het huis of appartement worden snel adequaat en voor rekening van Martha uitgevoerd. Te mooi om waar te zijn en dat is ook zo. Elisabeth (Bethe) Vesper is de kritische protagonist. Waarom zijn de goede vrienden Amir en Teun plotsklaps verdwenen? In een meeslepende stijl wordt Beth’s achterdocht sluipenderwijs gevoed. Haar personage wordt wel uitgediept in flashbacks en met een reisje naar ‘daarbuiten’ in de nog onveranderd armoedige en verpauperde ‘normale’ verleden tijd. In de hitsige vriendengroep die zich in de nieuwe stad met pioniers heeft gevormd zitten, nogal voorspelbaar, botsende karakters. Erg veel aandacht krijgt de ultieme kinderwens van Bethe en partner Tobias. Heel slim kruipt daarmee het sluimerende wantrouwen binnen hoe het is gesteld met de de fysieke gezondheid van de inwoners in O als gevolg van de nadrukkelijk op de achtergrond hoorbaar brommende kerncentrale. Dus ook op nieuw leven. Juist daar slaat bij Bethe de twijfel toe. Hoe verantwoord is het om een kind te ‘krijgen’? Kritische vragen aan de lokale overheid zijn niet gewenst. Die worden zelfs bestraft. Zo ook heerst er een angstcultuur binnen de werkgemeenschap in de fabriek Martha. Het ultieme zwijgen is standaard. Het blijft ook vaag wat wat de werknemers dòen bij Martha met zijn wachttorens. Ze maken overuren, werken keihard maar ik heb geen idee in welke hoedanigheid. Met de psychologie van de koude grond wordt duidelijk gemaakt dat ondanks de materiële welstand een open maatschappij zònder list en bedrog veel wenselijker is. Binnen de stijlvorm duiken er Iets te kwistig talloze vrij geforceerde metaforen op, blz. 81: lichtjes hangen in het donker boven de stad als sneeuwvlokjes in een schudbol. En blz. 318: op de bar overmeestert een kaars langzaam zijn koperen kandelaar. Tja. Los van de hier en daar mooischrijverij is het een vlot geschreven verhaal toewerkend naar een plot. De geschetste ‘zuidas-elite’ vrienden verzinken in hun kleine wereldje. Achterklap en achterdocht steken de kop op. Reeds vroeg in het boek proefde ik een déjà-vu met De Cirkel van Dave Eggers waarin ook die grondhouding van gelijkwaardigheid en warme belangstelling voor elkaar stond. In Stad O gaan ze nog een stap verder. Werknemers heten ‘kinderen’; collega’s zijn broers en zussen, het is verboden iemand met u aan te spreken, het stadsbestuur heet ‘vriendinnen’, de managers bij Martha zijn:’moeders’. De mensen van Tevredenheid & Woongeluk (T&W) lossen alle materiële problemen kosteloos op. Kortom onder de vernislaag van schone schijn woekert de onrust. Het levert een leerzame les op. Ton van Ierschot, 30okt25