Nader tot Johannes Vermeer

Johannes Vermeer behoorde evenals Rembrandt van Rijn en Frans Hals tot de buitencategorie van schilders in de 17e eeuw. Vermeer was een meester in de doorgronding van de werking van licht en schaduw. De tentoonstellingscatalogus Vermeer van het Rijksmuseum uit 2023 brengt ons dichter bij Vermeer dan ooit. De catalogus is door negen auteurs geschreven. Het is gewaagd en veelzeggend dat de voorzijde van het omslag alleen een detail van een schilderij van Vermeer toont terwijl de titel en auteurs ontbreken. Er is weinig bekend over Vermeer en zijn schilderijen zijn zelden eenduidig. Deze schitterende tentoonstellingscatalogus slaagt erin dichter bij het mysterie Vermeer te komen dan ooit tevoren. De catalogus geeft reproducties van alle 37 schilderijen die nu in brede kring aan Vermeer worden toegeschreven (al blijft Meisje met de fluit twijfelachtig) en vele details daarvan. De uitgave is op mat paper en in een kleiner formaat dan het boek van Norbert Schneider. De reproducties halen zodoende niet de kwaliteit van de reproducties in dat boek. De scherpte, de kleuren en het contrast zijn kwalitatief iets minder (de voorgrond van Vrouw met parelsnoer uit Berlijn is bijvoorbeeld veel te donker), wat het grootste minpunt van deze uitgave is. Wel zijn de vele details indrukwekkend gereproduceerd. De schilderijen zijn in een handig overzicht weergegeven en de vormgeving van de catalogus is schitterend; zo wordt de tekst in twee kolommen per bladzijde weergegeven. Ongeveer de helft van de catalogus bestaat uit tekst. De hoofdstukken zijn door negen auteurs geschreven, waarbij ze een uitgebreide bibliografie hebben opgenomen. Vakjargon wordt vermeden en van de lezer wordt geen voorkennis gevraagd. De interpretatie van de kern van Vermeers oeuvre betreft de verheffing van vrouwen boven het profane leven van alledag. De vrouwen zouden worden opgeroepen zich om innerlijkheden in plaats van uiterlijkheden te bekommeren. De viola da gamba zou een harmonieuze, amoureuze wereld vertegenwoordigen. Deze interpretatie is een andere dan die van Norbert Schneider, die een sterk moraliserende interpretatie van de vrouwelijke eer en deugd geeft en voor wie de afgebeelde muzikale harmonie de vleselijke driften kan beteugelen. De redactie van de catalogus bestaat uit Pieter Roelofs en Gregor Weber, die ook de hoofdauteurs zijn; daarnaast zijn er nog zeven co-auteurs. De foto’s zijn afkomstig van de deelnemende musea. Gregor J.M. Weber is kunsthistoricus en was tot vorig jaar hoofd beeldende kunst bij het Rijksmuseum. In 2023 verscheen zijn nieuwe biografie onder de titel ‘Johannes Vermeer. Geloof, licht en reflectie.’ Pieter Roelofs is eveneens kunsthistoricus en gespecialiseerd in de Nederlandse schilderkunst in de Gouden Eeuw. In 2019 leidde hij een restauratie van De Nachtwacht. Hij was werkzaam bij het Rijksmuseum als hoofd schilder- en beeldhouwkunst en volgde in 2023 Gregor Weber op.