Beloofd is beloofd !/?

Op haar sterfbed vraagt een vrouw aan haar man om haar laatste wens in vervulling te doen gaan. Hij belooft het haar plechtig, en Amor, hun dochter van dertien, heeft dat gehoord. Als de man vervolgens zijn woord niet houdt, is het conflict tussen Amor en de rest van de familie geboren. De Zuid-Afrikaanse schrijver Damon Galgut plaatst het conflict in een woelige witte boerenfamilie op een boerderij buiten Pretoria in 1984, en presenteert het in vier korte episodes, waarin de belofte met onderbrekingen van ongeveer 10 jaar terugkeert. Galgut heeft de gespletenheid van de Zuid-Afrikaanse samenleving teruggebracht tot een persoonlijk en overzichtelijk conflict dat een familie verscheurt. Het maakte op mij veel indruk omdat het persoonlijke en politieke niet meer te ontwarren zijn en de roman zo tastbaar maakt hoe iedereen zich maatschappelijk staande probeert te houden. De vorm die Galgut heeft gekozen doet denken aan de vorm waarin Selvadurai de Sri Lankaanse burgeroorlog 27 jaar eerder in zijn roman Funny Boy heeft gegoten. In de roman worden nog meer beloftes ten tonele gevoerd, zoals de huwelijksbelofte en de belofte aan de pastoor om te stoppen met vreemdgaan. Kernthema’s zijn het alomtegenwoordige belust zijn op macht en geld waardoor ‘je talent om de waarheid te spreken verloren gaat’, en onderdrukking van je angsten waardoor je talent om de waarheid onder ogen te zien verdwijnt. De kracht van de roman schuilt vooral in de ruimte die je als lezer krijgt om zelf te duiden, je eigen gevoelens daarbij te ervaren en je eigen gedachten en overtuigingen over familiebanden en de relaties met anderen te onderzoeken. Door het steeds verschuivende, overwegend witte vertelperspectief kun/moet je als (witte) lezer zelf besluiten met wie je je het meest identificeert. De personages zijn geloofwaardig en hun ontwikkelingen overtuigend, mede door de aansluiting bij de maatschappelijke en politieke ontwikkelingen. De verhaallijn is helder. Galgut toont zich meester in de sfeertekening en in het schetsen van de ontreddering van de hoofdpersonages. Zijn schrijfstijl is op elk personage toegesneden, wat sterk aan de geloofwaardigheid bijdraagt. Galgut verdient alle lof voor de wijze waarop hij alles en iedereen weet te treffen. Elk woord is met buitengewone zorg gekozen. Hij schrijft uiterst beknopt, waardoor je als lezer hard aan het werk moet/mag om de prachtige, soms poëtische zinnen te duiden en de gaten zelf in te vullen. Het perspectief van de zwarte huishoudster/verzorger komt nauwelijks aan bod, terwijl de gedachten en gevoelens van de witte familieleden, de witte pastoor, de witte begrafenisondernemer, de dakloze en de zwarte car jacker wel worden beschreven. We komen weinig van haar te weten. Zij blijft voor de lezer onzichtbaar zoals zij voor de familie onzichtbaar is, wat de roman een extra bitter randje geeft. Het effect hiervan is dat zij als een Zuster Immaculata opdoemt. Ook bitter is het verschil/geschil tussen Amor en de zwarte zoon van de huishoudster aan het einde van de roman. Valt er dan niets aan te merken? Nou vooruit: Galgut heeft soms net iets te veel geschrapt. De roman is fragmentarisch met zeer abrupte overgangen, die ook nog onverwacht zijn doordat Galgut alle witregels heeft geschrapt. Die overgangen betreffen niet alleen gebeurtenissen, maar dikwijls ook het vertelperspectief dat per zin, en soms zelfs binnen een zin, kan wisselen. Het is voortdurend puzzelen wie nu wat zegt, en sommige gevallen zijn zo ambigue dat de schrijver de keuze aan de lezer overlaat/lijkt over te laten. Ook houdt Galgut ervan de vierde wand te doorbreken. Bovendien gebruikt Galgut geen aanhalingstekens, waarmee hij je af en toe onbedoeld/opzettelijk op het verkeerde been zet, omdat een zin een beschrijving in plaats van een mededeling blijkt te zijn of andersom, met als gevolg dat het boek schokkerig leest. Nochtans is de ambiguïteit, die ook spreekt uit het gebruik van twee woorden met een schuine streep ertussen, waarbij de lezer zelf het woord mag/moet kiezen, ook wel weer een pluspunt van deze roman. De opdeling in vier episodes, waardoor er drie grote leegtes ontstaan, heeft een duidelijke functie. Een enkele keer nadert Galgut reli-kitsch, zoals de bliksemschicht die God stuurde en Amor trof, daarmee haar de sociale bevlogenheid schonk die de rest van haar familie volstrekt ontbeert; of een personage dat door een slang wordt gebeten en uit het paradijs wordt verdreven als ware het Gods toorn. Met haar afwijkende voorkomen, veganist zijn, seksuele oriëntatie op vrouwen en woonplaats Durban zet Galgut de afstand van Amor tot haar familie wel dik aan. Dit geldt in algemenere zin ook voor de andere hoofdpersonages, die Galgut stereotiep neerzet. De ironie van de naam van de familie, Swart, behoort tot de categorie van dik hout zaagt men planken. Laat deze onvolkomenheden je er echter niet van weerhouden je hart en hoofd door Galguts poëzie te laten beroeren. Ik vond de roman, die ook in het Nederlands is vertaald, in het Engels prima te lezen. Een luisterboek lijkt me bij The Promise minder geschikt. De roman won in 2021 de Booker Prize.