Geen hoogvlieger

De debuutroman De vliegeraar van de Amerikaanse schrijver Khaled Hosseini is sinds zijn publicatie in 2003 immens populair in Amerika en Europa. Hoe is Hosseini erin geslaagd zoveel lezers mee te slepen? Om te beginnen speelt er in de roman slechts één conflict: hoofdpersoon Amir is niet in staat het door hem gepleegde verraad te bekennen, wat hem gevoelens van schuld en berouw geeft. Dat conflict is ten diepste verbonden met de essentie van het christendom: het bekennen van de zonde. De hoofdpersoon Amir is zondaar, wij zijn allen zondaars. Om straf te ontlopen of van de zonde te worden verlost probeert hij de zonde goed te maken, maar hij is niet in staat zijn zonde te bekennen. Het is dit gevoel dat zoveel westerse lezers herkennen, hen raakt en meesleept in het verhaal. Een boeddhist zou het gepleegde verraad slechts beschouwen als erkenning van zijn zwakheid. Een jood zou zijn zwakheid wel inzien maar erom lachen. Een moslim zou zijn zwakheid veroordelen. Een hindoe zou een offer brengen, en een humanist zou het aanzetten tot een discussie over menselijkheid. Hoewel Amir officieel moslim is, gedraagt hij zich als christen, waardoor westerse lezers zich makkelijker met hem kunnen identificeren. Een tweede reden is dat Amir een Afghaan is die is geboren in een rijke familie met een westerse levensstijl in Kaboel, wat het nog makkelijker maakt je met hem te identificeren. Een derde reden dat je je zo makkelijk met Amir identificeert is dat hij de meester is en Hassan ondergeschikt. Een vierde reden is dat het verraad zijn jeugdvriend Hassan betreft. Amirs familie is stinkend rijk terwijl Hassan uit een straatarm gezin komt, tot een als minderwaardig beschouwde bevolkingsgroep behoort en dan ook nog eens voor Amir door het vuur gaat. Een vijfde reden is de spanning vanwege de aaneenschakeling van onthullingen van geheimen en de situaties waarin Amir terechtkomt, lijken hopeloos en fataal af te gaan lopen en keren dan op het allerlaatste moment. Een zesde reden is dat de vertelwijze ongecompliceerd en toegankelijk is: Hosseini vertelt chronologisch, gebruikt korte zinnen, vermijdt moeilijke woorden en een heldere structurering in korte hoofdstukken die steeds worden afgesloten met een cliffhanger. Een zevende reden is de na de aanslagen van 9/11 plotseling ontstane, ongekend grote belangstelling voor Afghanistan. En waarom heeft Hosseini mij dan niet meegesleept? Ik heb in 445 bladzijden niets over Afghanistan geleerd, behalve de namen van de buitenwijken van Kaboel. Het is spijtig dat Hosseini geen poging doet de oorzaken van de conflicten in zijn vaderland te analyseren. Hij bekrachtigt wel bestaande stereotype westerse denkbeelden over Afghanistan. Hosseini is als schrijver in de diaspora in staat iets aan de westerse onwetendheid en het onbegrip over Afghanistan te doen, maar heeft deze kans laat liggen en alles wat naar politiek ruikt uit de roman gepoetst. Maar ook als Amir uit Palermo kwam in plaats van Kaboel, miste het boek alles waarom ik lees. Het zwaarst weegt daarbij de volkomen passieve leeservaring. De schrijver vult alles wat duiding behoeft zelf in en legt alles uitentreuren uit. Vooruitwijzingen voel je op je klompen aan, en als er een verband is met wat al eerder is verteld, kauwt de schrijver het je voor. Hoewel je de betekenis van de woorden in het Farsi zelf uit de context kan halen, geeft de schrijver steeds hun betekenis in de volgende zin en voegt achterin ook nog een woordenlijst toe. Alle belangrijke gebeurtenissen worden minstens twee maal en soms vaker herhaald. Het verhaal staat bol van clichés en onwaarschijnlijkheden. Naarmate de spanning in het verhaal tegen het einde steeds verder toeneemt, neemt de geloofwaardigheid nog sneller af. De schrijfstijl en de vertaling zijn matig. De personages zijn eendimensionaal. Potsierlijk is de wijze waarop de taliban gestalte krijgt als mannen met baarden die schieten op iedereen die ze durft aan te kijken. Ik heb het boek uitgelezen in de ijdele hoop dat de schrijver op het einde toch nog iets zou goedmaken. Het was een teleurstelling.