Fraaie anti-spionage roman met historische achtergrond

Wie met “De geheim agent” een spionage-thriller in handen te hebben, komt bedrogen uit. De geheim agent is een psychologische roman. In het eerste deel wordt de wereld van Verloc, de geheim agent, en zijn omgeving van andere personages geportretteerd. Ze worden door Conrad beschreven met een licht ironische ondertoon. De activisten en hun bezigheden worden niet al te serieus neergezet. De activisten worden ook bijna allen beschreven als wat dik, pafferig en vooral dadeloos. Het is bij elkaar een vrij lui zooitje. Aan de kant van de ordehandhavers, de adjunct-commissaris, de inspecteur en de minister, is het van hetzelfde laken een pak. Ook daar wordt subtiel sulligheid beschreven, waardoor de roman komische trekken toont. “‘’…Gaat u in vermomming?’ ‘Nauwelijks vermomd! Ik trek andere kleren aan natuurlijk.’ ‘Natuurlijk’, herhaalde de belangrijke man met een soort verstrooide hoogmoedigheid.” Het komische element doet enigszins denken aan Wormold, de geheime agent uit Graham Greene’s “Onze man in Havana”, hoewel de toon daar meer naar het humoristische is doorgetrokken. Het is bekend dat Greene - naast andere schrijvers - beïnvloed is door Conrad. Centraal in de roman staat een - mislukte - bomaanslag op het observatorium van Greenwich. Deze activistische daad is eigenlijk maar een klein elementje uit het verhaal. Het gaat uiteindelijk vooral om hoe de personen zich tot deze daad, gebaseerd op een historisch feit, en tot elkaar verhouden. Typerend is dat alle personages vooral bezig zijn met zichzelf, met hun eigen belang. De daad wikkelt zich af als een drama waarbij de meeste personages in verwarring achterblijven. De gebeurtenis sleept Verloc en zijn naasten mee in de afgrond. Bijzonder is dat Conrad speelt met de chronologie van het verhaal: we krijgen eerst een blik op de situatie na de bomaanslag, om vervolgens weer terug te worden gezet naar het moment ervoor. Daarna volgt de afhandeling van de gebeurtenis en volgt het verhaal weer een min of meer chronologische lijn. In het tweede deel komt meer de psyche van de belangrijkste hoofdpersonen aan bod en wordt de toon serieuzer. Conrad beschrijft meesterlijk en invoelbaar wat er in de hoofdpersonen omgaat en hoe dit leidt tot hun onderlinge gedrag. “De geheim agent” is verder een politiek getinte roman, waarin anarchisme en proletarische denkbeelden worden uiteengezet. Daarbij komt terrorisme als systeemondermijnend middel expliciet naar voren, natuurlijk via de mislukte bomaanslag, die in werkelijkheid in 1894 plaatsvond. Het karakter van De Professor, een leverancier van explosieven, waarmee hij ter afschrikking van de politie zelf ook altijd mee rondloopt onder dreiging van zichzelf opblazen, kan worden gezien als symbool voor de sluimerende dreiging van terrorisme. Zo blijkt uit het het slotdeel van de roman dat sluit met de zinnen: “Niemand keek naar hem. Hij passeerde zonder argwaan te wekken en dodelijk, als de pest in de straat vol mensen”. De wereld heeft zijn onschuld verloren. Het terrorisme is onder ons. En daarmee toont Conrad zijn vooruitziende blik van 1907 waarin deze mooie roman werd gepubliceerd.