Aangrijpend en verhelderend

Pil van bijna 1000 bladzijden. Oorspronkelijke titel is “les bienveillantes”, een boek in het Frans geschreven door een Amerikaan die het grootste deel van zijn jeugd in Frankrijk doorbracht. Met dit boek won hij in 2008 de Prix Goncourt, de Franse variant van de Librisprijs. Het werk bevat de door Max Aue opgeschreven herinneringen aan de gebeurtenissen net voorafgaand aan, tot aan het einde van WO II. De hoofdpersoon beschrijft zijn huidige situatie (hij is directeur van een kantwerkfabriek in Frankrijk) waarin hij dusdanig geplaagd wordt door steeds terugkerende herinneringen aan en dromen over alles wat hij heeft meegemaakt in de 2e wereldoorlog dat hij besloten heeft alles wat hij weet van zich af te schrijven. Niet voor zijn vrouw, kinderen of nageslacht (want die zullen volgens hem in de problemen komen als deze geschriften gevonden worden) maar voor zichzelf. Als het ware om met zichzelf in het reine te komen, zijn eigen gedrag voor zichzelf te rechtvaardigen. Dit alles op een feitelijke, vaak cynische manier. (Voorbeeld: “Intussen ben ik getrouwd….. daar was eigenlijk geen ontkomen aan. Ik heb een vrouw gekozen uit een gegoede familie, niet onaantrekkelijk, een keurige vrouw, en ik heb haar meteen bezwangerd, dan had ze iets omhanden.”) Het verdere relaas is het verhaal van Max Aue, zoon van een Franse moeder en een Duitse vader die hij nauwelijks heeft gekend aangezien deze aan het eind van WO I sneuvelde. Hij start als lagere SS-officier en klimt tijdens de oorlog op tot Obersturmbahnführer, majoor zullen we maar zeggen omdat hij in deze jaren vooral zo goed mogelijk zijn plichten vervult en bevelen opvolgt. Zoals hij opmerkt: “Net als de meeste mensen heb ik er ook nooit om gevraagd een moordenaar te worden”. In de hier beschreven 7 jaren zet hij zich in om o.a. samen met Eichmann en Himmler het jodenprobleem zo efficiënt en menselijk mogelijk op te lossen. Dat de Joden een voor Duitsland overbodig en vijandig ras vormen vindt hij bijna vanzelfsprekend. Hij bezoekt vele KL's (Konzentrationslager) om de werkwijze te observeren , rapporten te schrijven , misstanden te signaleren en adviezen ter verbetering te geven. Hierbij worden de meest vreselijke details uitputtend beschreven, zoals het formeren van executiepelotons, het door de Joden zelf laten graven van hun graf, wat te doen als er mis of niet goed raak geschoten wordt, hoe de capaciteit van de Krematoriums te verhogen, op welke manier gebruik te maken van Hiwi's (Hilfwilligen) uit bezette landen, hoe de ingenomen bezittingen der slachtoffers het beste gebruikt kunnen worden etcetera. Tegen het einde van de oorlog, als duidelijk wordt dat Duitsland aan de verliezende hand is, worden zelfs transporten georganiseerd van joden uit de Kl’s terug naar Duitsland oom nog te helpen bij de wapenproductie. En dit alles beschrijft Aue met de bekende Duitse Gründlichkeit, af en toe gepaste verontwaardiging over misstanden (wat in dit verband een misstand genoemd kan worden is natuurlijk de vraag, meest wordt bedoeld dat het zelfs nòg erger kan…) en totale afwezigheid van humor. Door dit verhaal heen speelt dan nog zijn persoonlijke verhaal. Hij is de helft van een twee-eiige tweeling, heeft op puberleeftijd “iets” seksueels met zijn zusje gedaan en sindsdien leeft hij gescheiden van haar. Voor hem bestaat er geen andere vrouw dan zijn zus ( die inmiddels getrouwd is met een oudere Fransman) en om die reden blijft hij verre van seksuele contacten met andere vrouwen, maar laat zich wel al-of-niet betaald aantal nemen door medestrijders of passerend jongensvolk. Nadat hij bij Stalingrad een schotwond heeft opgelopen bezoekt hij zijn moeder en haar 2e man (een Fransman) for-old-times-sake maar tot warme gevoelens wederzijds komt het niet. Op de dag dat hij hen weer verlaat treft hij beiden vermoord in huis aan, hetgeen hem ertoe brengt snel retour Duitsland te gaan en daar zijn zus te bellen die in Zwitserland woont. Zij zorgt voor de melding aan de politie zonder Max naar zijn zonderlinge gedrag te vragen. Gaandeweg wordt duidelijk dat Max zelf de hand heeft gehad in deze moorden maar weigert dat te erkennen of zelfs weigert zich dat te herinneren. Zoals eerder verteld lukt het Max na de oorlog aan vervolging te ontkomen en bouwt hij in Frankrijk een nieuw bestaan op. In het boek zie je natuurlijk de parallel tussen het mededaderschap aan de moord op de Joden (welwillende medemoordenaar) en de onbewuste, verdrongen moord op zijn moeder en 2e vader. “Befehl ist Befehl” en “Ich habe es nicht gewusst”. Knap verhaal met naar ik denk voor menig lezer tè veel gruwelijke en gruwelijk beschreven details. De omvang van het boek vloeit ook voort uit de wens van de schrijver de geest van de hoofdpersoon in al diens perfectionisme en precisie te volgen. Je moet er dus maar de tijd voor nemen als dit onderwerp je interesseert.