De profeet van de moderniteit

Sommige schrijvers hebben zo’n sterke verbeeldingskracht dat hun voorstellingen werkelijkheid worden in de toekomst. Franz Kafka is zo’n profetische schrijver die in zijn boeken de toekomstige wereld voorzag. In zijn roman ‘Het proces’ (5*) raakt de hoofdpersoon Josef K. van de ene dag op de andere verwikkeld in een proces, een doolhof naar kantoren met bizarre personages en ondoorgrondelijke regels. K. probeert er zonder succes achter te komen waarvan hij precies beschuldigd wordt, wie hij moet benaderen en wat hij kan doen. Ook ‘Het slot’ (4*) gaat over een bureaucratie met een bizarre logica, waarbij de hoofdpersoon er maar niet achter komt wie waar voor verantwoordelijk is. Zulke anonieme bureaucratieën herkennen we moeiteloos in de rechtspraak, de overheid of multinationals. De voorstelling van Kafka is zo scherp dat we zulke organisaties kafkaiaans of kafkaësk noemen. Zijn personages leven in een constante staat van beschuldiging, zonder te weten waarom. Je kunt je afvragen of Kafka de bedoeling had zo’n bureaucratisch universum te beschrijven als wij erin lezen. Elias Canetti laat in ‘Het andere proces’ zien dat de belangrijkste gebeurtenissen in de roman ‘Het proces’ overeenkomsten hebben met het leven van de schrijver, vooral zijn relatie met Felice Bauer. Als jood en jurist was Kafka gefascineerd door schuld en boete, zijn favoriete auteur was Dostojevski. En dan te bedenken dat Kafka’s onvoltooide romans bezorgd werden door zijn vriend Max Brod die daarmee inging tegen zijn wens dat de manuscripten na zijn dood vernietigd moesten worden! Het verhaal ‘De gedaanteverwisseling’ (5*) verscheen wél toen Kafka leefde en waar hij helemaal achter stond. Net als de romans is het verhaal profetisch gebleken. Waar gaat het over? Uitgangspunt is een absurd gegeven dat zich volgens een ijzeren, maar menselijke logica ontwikkelt. Op een morgen wordt Gregor Samsa uit onrustige dromen wakker en komt tot de ontdekking dat hij in een reusachtig insect (een kever of een kakkerlak?) is veranderd. Toch blijft hij in zijn reacties en gevoelens door en door menselijk, net als zijn familieleden die met afkeer en weerzin op hem reageren. Van enig begrip is geen sprake, Gregor Samsa staat hulpeloos en weerloos tegenover de rest. De gedaanteverwisseling is een uiterlijk symbool van de vervreemding, want in de loop van het verhaal lezen we dat Gregor al eerder vervreemd was van zijn familie en zijn werk. Je kunt dit verhaal begrijpen als een parabel van de moderne eenzaamheid en vervreemding, maar het is ook een lugubere profetie van de (toenmalige) toekomst. Zie de mens als een insect, ontneem hem zijn menselijkheid en je kunt hem onmenselijk behandelen. Precies dit gebeurde in de naziperiode, toen joden als ongedierte werden beschouwd die het Germaanse ras ondermijnden. Ze werden bij miljoenen in concentratiekampen verdelgd met het insectenbestrijdingsmiddel Zyklon B. Verschillende van Kafka’s familieleden kwamen zo aan hun einde, al heeft de schrijver zelf de opkomst van het nazisme niet meegemaakt. Kafka heeft de objectieve stijl van een verslag, bijna juridisch als een proces-verbaal. Hierdoor komt twijfel tijdens het lezen nooit op en is hij volkomen geloofwaardig. ‘De gedaanteverwisseling’ leidt dwingend naar het einde en heeft een grote samenhang door de vele sprekende details. Kafka's verhalen zijn meestal parabels, ze zijn toepasbaar op vele situaties en ervaringen. Iedere keer dat je ze leest, lees je ze anders en worden de teksten rijker aan betekenis en iedere generatie lezers kan ze op steeds andere, eigentijdse situaties toepassen. Iedereen die het gevoel heeft alleen en onbegrepen te zijn, zal zich moeiteloos met Gregor Samsa kunnen identificeren. Vandaar dat over het werk van Kafka bibliotheken zijn volgeschreven en dat grote schrijvers als Canetti, Hermans en Nabokov hun schatplichtigheid aan hem erkend hebben. Kafka is bij uitstek de schrijver die het universele van mensen in tijdloze parabels weet uit te drukken in een precieze stijl die toch alle ruimte laat voor verbeelding en interpretatie.