Indië verloren, Indonesië geboren

Op een globe zijn ze bijna niet te vinden, onze twee landjes aan de Noordzee. Maar ooit hadden ze elk een kolossale kolonie overzee. België had Congo, Nederland Indië. Een bizarre situatie die lang geduurd heeft. Het Belgische koloniale bewind duurde zo’n 50 jaar, terwijl de Nederlanders enkele eeuwen aanwezig waren in Indië (al duurde het bestuur van de hele archipel veel korter). De onafhankelijkheid van beide koloniën verliep totaal verschillend. De Belgen werden Congo uitgebonjourd, van de ene dag op de andere moest Congo op eigen benen staan. Nederland maakte van de onafhankelijkheid van Indonesië een vechtscheiding die jaren aansleepte. David Van Reybrouck schreef over beide dekolonisaties een monografie. Na het voortreffelijke ‘Congo’ is er nu ‘Revolusi’ over Indonesië. Beide boeken verschillen in hun opzet. ‘Congo’ beschrijft nagenoeg de volledige geschiedenis van Congo, met nadruk op de koloniale en postkoloniale tijd. In ‘Revolusi’ geeft Van Reybrouck een beknopte schets van de koloniale tijd en ligt de nadruk op de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. De postkoloniale tijd en de huidige politieke situatie komen niet ter sprake. Volgens Van Reybrouck is er te weinig aandacht voor de koloniale tijd in Nederland en wordt er te positief over gedacht. Velen hebben een rozig, nostalgisch idee over Indië, alsof we er iets te maken hadden, erop uit waren beschaving te brengen en er iets goeds deden. We kwamen voor de specerijen. Natuurlijk, de misstanden van het koloniale bewind, de onderdrukking en uitbuiting kennen we uit ‘Max Havelaar’ van Multatuli, maar onder het motto ‘Indië verloren, rampspoed geboren’ heeft Nederland het uiterste gedaan om de kolonie te behouden. Hoe absurd kan de loop van de geschiedenis zijn! Terwijl Nederland de bevrijding van nazi-Duitsland vierde, gunde het Indië geen recht op zelfbeschikking na de Tweede Wereldoorlog. Het was een verwarrende periode en Van Reybrouck schept helderheid door er verschillende fasen in te onderscheiden. Het Nederlandse gezag was gebroken door de Japanse bezetting. Na de Japanse capitulatie in 1945 ontstonden chaos en schaarste. Er waren massale demonstraties, op de been gebracht door de charismatische Soekarno. Het was de Bersiaptijd, toen jonge pemoeda’s probeerden met geweld de onafhankelijkheid te forceren. Ze ontvoerden Soekarno zelfs om hem te dwingen de revolusi uit te roepen. Sommige gebieden slaagden erin zich te bevrijden. Nederland deed beroep op de Britten in Maleisië voor steun. Met militair geweld probeerde Nederland alsnog het verloren gebied terug te winnen en slaagde daar vaak in. Alle middelen waren tijdens de politionele acties geoorloofd en duizenden verloren het leven. Het onafhankelijkheidsstreven verminderde niet en Nederland begon een diplomatiek offensief. Er kwamen onderhandelingen op gang. Volgens het verdeel- en heersprincipe stelde Nederland onafhankelijkheid van bepaalde eilanden voor als onderdeel van een federatie die deel uitmaakte van het Koninkrijk. Bovendien eiste Nederland een hoge schadevergoeding (!). Pas jaren na de Tweede Wereldoorlog en onder druk van de Verenigde Staten gaf Nederland de kolonie op en werd Indonesië het eerste land dat zijn onafhankelijkheid uitriep. De Conferentie van Bandung in 1955 was het startsein van de mondiale dekolonisatie. Geen moeite is Van Reybrouck te veel. Hij baseert zich in ‘Revolusi’ niet alleen op een groot aantal geschreven bronnen, maar gaat ook op reis naar Indonesië, Japan en Nepal om de laatste levende getuigen te spreken. Hij sprak honderden mensen, bij 185 leidde dit tot getuigenissen die in het verhaal verwerkt zijn op basis van tijd of thema, al heeft dit het nadeel dat je geen samenhangende getuigenis van één persoon krijgt. Niet alle getuigen hebben evenveel te vertellen, al is het verbazingwekkend hoeveel details sommigen zich na zoveel jaren kunnen herinneren. In Nepal levert de zoektocht naar getuigen een fraai reisverhaal op en we zien Van Reybrouck op de smalle bergweggetjes rijden op zoek naar de waarheid over Indië. Ik zou graag meer hebben gelezen over hoe de Indonesiërs nu tegen deze periode aankijken. Leeft die onafhankelijkheidsstrijd nog? Terwijl Congo nog altijd naar België kijkt, kijkt Indonesië de andere kant op en lijkt weinig van Nederland te willen weten. ‘Revolusi’ is een uitvoerig, gedetailleerd boek over de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. Van Reybrouck probeert de vele feiten te schematiseren, in te delen in fasen, zodat we een overzicht krijgen van de loop van de geschiedenis. Toch blijft hij dicht bij de gebeurtenissen, het boek is eerder verhalend dan historisch-wetenschappelijk. ‘Revolusi’ is goed geschreven, fraai vormgegeven en een must voor iedereen die in deze periode van onze geschiedenis of in dekolonisatie geïnteresseerd is.