De brief als bevrijding

Met ‘Op weg naar het einde’ (1963) zocht en vond Gerard Reve een nieuwe vorm: de literaire brief. Zo’n brief is nooit verstuurd, is veel langer dan een gewone brief en is sterk gestileerd. Het gaat om een vrij lange prozatekst met meer inhoudelijke vrijheid dan een novelle. Het boek bevat zes reisbrieven over uiteenlopende onderwerpen, waarvan ik niet meer dan een summiere indruk kan geven. In de ‘Brief uit Edinburgh’ doet Reve verslag van een reis naar de International Writers’ Conference. Hij schrijft over de bootreis, zijn medepassagiers en over Engeland en Schotland. Op de conferentie treft hij Harry Mulisch en Cees Nooteboom, maar met hen heeft hij weinig op, net zo min als met de andere aanwezige schrijvers. De interesse voor de lezingen is beperkt. Reve neemt het woord en bepleit de vrijheid van meningsuiting: hij wil over homoseksualiteit kunnen schrijven. Reve valt in de ‘Brief uit Amsterdam’ ten prooi aan melancholie omdat zijn vriend Wimie hem verlaten heeft. Het gevoel van verlatenheid overvalt hem als hij van een feest bij mevrouw Oofi op zijn bromfiets in de vrieskou naar huis rijdt. De ‘Brief aan Camden Town’ gaat over een bezoek van Reve aan zijn vriend P. in Londen, waar hij Wimie opnieuw hoopt te zien. Reve houdt niet van reizen: de voorbereidingen maken hem halfgek en vriend P. laat lang op zich wachten. Hij ziet Wimie terug op een party, samen met diens nieuwe vriend M. Reve voelt zich tot hem aangetrokken, ze gaan met zijn drieën naar de dierentuin en eten samen. ‘Iedereen is in de allerfijnste stemming – als dat maar goed blijft gaan’. Het schrijverschap komt aan de orde in de ‘Brief uit Gosfield’. Reve vindt schrijven onnatuurlijk en moet zichzelf ertoe dwingen. Verder vertelt hij over een treinreis van Camden Town naar Braintree. Hij had zijn koffer op het perron laten staan en hem na zenuwslopend heen-en-weerreizen teruggekregen. In de ‘Brief uit schrijversland’ zegt Reve altijd over te lopen van ideeën om over te schrijven. Hij is eenzaam nu zijn vriend Wimie een nieuwe vriend heeft en zijn moeder overleden is. Reve vindt zichzelf geen exhibitionist maar schrijver van bekentenisliteratuur. Hij bepleit de subsidiëring van literatuur zoals andere kunsten en besluit naar Spanje te vertrekken. In de laatste ‘Brief in een fles gevonden’ ergert Reve zich aan de kritiek op zijn eerdere brieven. Hij denkt in Spanje te kunnen leven, al verlangt hij zowel naar Wimie als naar M. Op het strand ontmoet hij Antonio, met wie Reve over zijn geloof praat. Reve staat nogmaals stil bij het schrijverschap en vertelt over zijn strijd met het zinloze feit. Het is een beschrijving zonder functie in het verhaal of zonder verband met een personage, maar zonder zinloze feiten is een verhaal ongeloofwaardig. De verschillende brieven zijn chronologisch en hangen losjes samen rond thema’s als eenzaamheid, homoseksualiteit, schrijverschap, reizen en religie. Voor het eerst in zijn werk is Reve zelf de hoofdpersoon. We leren hem kennen in al zijn twijfels en zwaktes. De stijl is minder sober en vrijer dan vroeger, al kan het resultaat toch wat gekunsteld aandoen. De ‘Brief uit Edinburgh’ is het langst en geeft een hilarisch beeld van een absurde conferentie. In elke brief komen vele onderwerpen aan de orde en Reve gaat associatief te werk door beschrijvingen te vermengen met gedachten, herinneringen en reflecties. ‘Op weg naar het einde’ had een grote impact op onze literatuur. Voor Reve was het een bevrijding: hij kon het over zichzelf hebben in een vrije vorm en zich over van alles en nog wat uitspreken. Reve publiceerde later nog vele andere brievenboeken, ook met brieven die hij werkelijk verstuurd had. Hij maakte het genre populair, brieven werden voordien niet als literatuur gezien. Voor het eerst kwam hij uit voor zijn homoseksualiteit. Reve bevrijdde met ‘Op weg naar het einde’ niet alleen zichzelf, maar ook anderen. Als geen andere schrijver in ons taalgebied leverde hij een bijdrage aan de homo-emancipatie, zowel in de literatuur als in de samenleving.