Obsessie en devotie

Gerard Reve beschouwt ‘Nader tot U’ (1966) als het vervolg van ‘Op weg naar het einde’ (1963). Toch zijn er ook verschillen tussen beide boeken. 'Nader tot U' bevat 5 brieven, maar het zijn geen reisbrieven, ze zijn allemaal geschreven in Greonterp. Er zijn bovendien 30 gedichten opgenomen die de thema’s van de brieven in een andere vorm weergeven, proza en poëzie vormen een eenheid. Verder heeft ‘Nader tot U’ meer focus op de aparte gedachten- en gevoelswereld van de ik-figuur. De ik-figuur heeft een ware obsessie voor jongens: hun jeugd, kleren en uiterlijk wekken zijn begeerte. Ze laten zich zo nu en dan zien, maar ze zijn onbereikbaar. Het brengt de fantasie van de ik-figuur op gang. De fantasie bestaat uit een complex van sm-verlangens: dominantie en onderwerping, jaloezie en verleiding, tederheid en pijn. Hij maakt er een heel ritueel van: andere jongens uitleveren aan de Meedogenloze Jongen die hij heeft gezien. Reve beschrijft voor het eerst in zijn werk een homoseksuele relatie, waarbij de ik-figuur rond hoereert, een jongeman mee naar huis neemt en zijn vriend daardoor jaloers maakt. De realiteit blijft sterk achter bij de fantasie en de ik-figuur beseft de hopeloosheid van zijn liefdesverlangen. De ik-figuur heeft niet alleen zijn eigen ideeën over liefdesgeluk, maar ook een apart Godsbegrip. In ‘Nader tot U’ schrijft hij er uitvoerig over, zoals al blijkt uit de titel. Hij leeft in eenzaamheid in Greonterp en voor hem is God liefde. Zijn zoeken naar de droomjongen verschilt niet essentieel van zijn zoeken naar God. Hij stelt zich hem voor als een ezel die hij seksueel wil bezitten om er één mee te worden. God is immers even eenzaam en verlaten als hijzelf. Bij de verschijning roept ‘Nader tot U’ veel weerstand op. Zijn voorstelling van God in de gedaante van een ezel leidt tot een aanklacht wegens godslastering, maar tijdens het ezelproces wordt Reve vrijgesproken. Zo vreemd is het allemaal niet. Zijn vroegste werk is doortrokken van rituelen en verlangen naar verlossing, dat is in ‘Nader tot U’ niet anders. Als we God als een lam voorstellen, waarom dan niet als een ezel? Reve was aan de andere kant nooit te beroerd om de goegemeente te provoceren. ‘Nader tot U’ gaat over het verlangen naar liefde, voor de ik-figuur iets heiligs dat allerlei vormen van obsessie en devotie bevat, het is zowel lichamelijk als psychisch en op jongens en God gericht. Het is de kern waarop hij in zijn latere romans in allerlei variaties zal terugkomen. In ‘Nader tot U’ schrijft Reve heel anders dan in zijn vroegere werk. De realistische, terughoudende stijl van bijvoorbeeld ‘De avonden’ maakt plaats voor barokke volzinnen waarin emotie alle expressie krijgt. Reve weet als geen andere schrijver zijn particuliere gedachten en gevoelens te verwoorden in een even particuliere stijl. ‘Nader tot U’ is een bijzonder boek van een even bijzondere schrijver.