Reis naar de duisternis

Joseph Conrad werd geboren in wat nu Oekraïne is. Zijn vader werd verbannen naar Siberië en door het extreme klimaat overleden zijn ouders vroeg. Conrad werd wees toen hij 11 was en kwam terecht bij een oom. Later ging hij naar Marseille en werd zeeman. Hij bevoer de oceanen, werd Brit en schreef zeemansverhalen. Zijn jongensdroom om naar Afrika te varen kwam uit en hij voer in opdracht van een Belgische onderneming de Congo af. Conrad was zo verbijsterd door wat hij aantrof dat hij ontslag nam. Deze reis is de basis van zijn roman ‘Hart der duisternis’. In het boek noemt hij geen specifieke plaatsen, al is het duidelijk waar we zijn. Bovendien was het kolonialisme overal en de lezer kan het verhaal situeren waar hij wil. Marlow is de hoofdfiguur en dobbert op de Theems terwijl hij de mannen aan boord vertelt over een van zijn reizen, het verhaal dat we lezen. Als kind wilde hij er al heen omdat het de grootste witte plek op de kaart was. Als volwassene wil hij graag op de grote rivier varen en via zijn tante komt hij in dienst van een onderneming op het vasteland. Hij steekt Het Kanaal over en reist naar de stad waarvan een griezelige kilte uitgaat. Het sollicitatiegesprek is kort en tijdens de medische keuring wordt zijn schedel opgemeten in het belang van de wetenschap. Marlow begint zonder illusies aan zijn baan, hij gaat niet op reis om de beschaving te brengen. De overtocht is een surrealistische ervaring langs plaatsen met namen uit een klucht. Hij ziet een Frans schip: ‘Daar lag het, in de lege oneindigheid van aarde, lucht en water, op een continent te vuren’. Na meer dan 30 dagen komt hij bij de monding van de grote rivier. Hij vaart als passagier naar zijn eerste handelspost. Het is er een zootje: rotsen worden opgeblazen en zwarten ploeteren om een spoorweg aan te leggen. Hij hoort gerinkel en ziet een groepje aan elkaar geketende zwarten. In de schaduw van een groepje bomen ontdekt hij stervende schimmen. Marlow schrikt als hij een keurig geklede boekhouder ontmoet die hem vertelt dat niemand zoveel ivoor stuurt als Kurtz. Marlow blijft nog 10 dagen in de handelspost en gaat dan met een konvooi van 60 man te voet verder. Uiteindelijk komt hij na 15 dagen aan in een post en krijgt te horen dat hij kapitein is van een gezonken schip. Het kost maanden om zijn stoomboot te repareren. Vervolgens moet hij nog twee maanden varen voor hij de post van Kurtz bereikt. Kurtz zit er alleen en is ziek. Tijdens de tocht varen ze langs dorpen en zien mensen schreeuwen, klappen, dansen: ‘De stoomboot zwoegde traag voorwaarts langs een onbegrijpelijke razernij. De prehistorische mens vervloekte ons, aanbad ons, verwelkomde ons – wie kon het zeggen? Wij waren afgesneden van begrip van onze omgeving’. Het komt tot een confrontatie als ze met pijlen worden beschoten en met geweren terugschieten, maar Marlow smoort het conflict met de stoomfluit. Als ze vlakbij Kurtz’ post zijn, heeft Marlow vanaf de boot een gesprek met een Rus in een harlekijnspak. Het is een avontuurlijke jongeman die maar wat ronddwaalt. Hij spreekt zijn bewondering uit voor Kurtz en verdwijnt in de wildernis. Plotseling verschijnt een groep mannen met een draagbaar, tegelijk komen er gewapende mannen uit het bos die het transport beletten. Kurtz ligt op de draagbaar, strekt zijn arm bevelend uit, verheft zijn stem en de krijgers verdwijnen in de jungle. Kurtz wordt aan boord gebracht en zijn voorraad ivoor ligt bij het schip. Hij ontsnapt ’s nachts, maar Marlow volgt zijn spoor en brengt hem terug. De volgende dag vertrekken ze, gadegeslagen door een massa dansende en zingende zwarten. Aan boord is Kurtz in een ijlende stemming in gevecht met zichzelf. Als hij stervende is, bekijkt Marlow zijn gezicht en ziet ‘[…] de uitdrukking van zwaarmoedige trots, van meedogenloze machtswellust, van laffe doodsangst – van een intense en hopeloze vertwijfeling’. Kurtz schreeuwt ‘Afgrijselijk, wat afgrijselijk’ en sterft. Marlow heeft wat brieven van Kurtz en een foto van zijn vriendin. Na zijn terugkeer verwondert hij zich over de naïviteit van de mensen in de stad en hij bezoekt Kurtz’ vriendin. Zij is nog steeds in de rouw en aanbidt Kurtz. Op de vraag wat Kurtz’ laatste woorden waren, zegt hij dat het haar naam was. De waarheid zou te duister zijn. ‘Hart der duisternis’ is een autobiografische roman die Conrads ervaring weergeeft en het kolonialisme aan de kaak stelt. Het boek beschrijft de ongelijkheid tussen blank en zwart, maakt het onrecht en de uitbuiting voelbaar. Ontmoetingen leiden altijd tot onbegrip en confrontaties. De tegenstelling tussen woord en daad, tussen verheven ideaal en brute praktijk keert steeds terug. ‘Hart der duisternis’ is geen rechtlijnige roman. Er is een naamloze verteller die het verhaal van Marlow weergeeft. Marlow zelf vertelt in een associatieve stijl vol anekdotes, details, overpeinzingen en terzijdes. De lezer moet daardoor zelf zijn weg in de duisternis zien te vinden. Als reisroman geeft het boek plaatsen en de reis met veel gevoel voor atmosfeer en typering weer. De onheilszwangere symboliek begint al op het vasteland en de vaart over de rivier is een tocht naar het dodenrijk. Marlow komt terecht in een primitieve wereld van kannibalisme en schedels op palen. ‘Hart der duisternis' is vooral een mentale reis naar het duistere en onbewuste in de mens. Marlow heeft een goed karakter en komt tot het besef aan welke onderneming hij meewerkt. Maar Kurtz blijft een raadsel. Zeker, hij heeft de gave van het woord en schrijft een menslievend rapport voor het Internationale Genootschap ter Bestrijding van Barbaarse Praktijken, maar op de laatste pagina staat als voetnoot ‘uitroeien die beesten’. Waarom wekt hij zo’n bewondering op en heeft hij zo’n macht over de zwarte bevolking? Hij doet niets goeds en verzamelt ivoor als iedere blanke. Wat voor ziekte heeft hij? Tropenkolder of heeft hij zijn ziel aan de duivel verkocht? Is het afschuwelijke dat hij in zijn stervensmoment ziet een blik op de buitenwereld of op zijn innerlijk? Het geniale van ‘Hart der duisternis’ is dat het zulke vragen oproept zonder ze volledig te beantwoorden.