De antiheld

Wie ‘Rivieren’ heeft gelezen, weet dat Martin Michael Driessen prachtige novellen kan schrijven, maar het eerder verschenen ‘Een ware held’ is mijn favoriet. Het verhaal is als apart boekje te koop, maar is ook opgenomen in de bundel ‘Mijn eerste moord’. Helaas zijn de verhalen in die bundel stukken minder en verandert niet alles wat Driessen aanraakt in goud. ‘Een ware held’ is een historische novelle die zich afspeelt in de bergen van Noord-Italië, in de tijd van de Eerste Wereldoorlog. De broers Luigi en Beppo maken deel uit van een bataljon dat wacht op zijn straf, want de soldaten hadden een bergpas opgegeven vanwege lawinegevaar. Ze wachten op het vliegtuig met generaal Cadorna en verwachten dat elke vierde soldaat zal worden gefusilleerd. Beppo is pienter, maar Luigi is een simpele ziel. Beppo wil dat zijn broer overleeft, want Luigi is de oogappel van hun moeder. Maar Luigi kan de boerderij niet alleen runnen en bovendien is Beppo gehuwd. Beide broers moeten overleven en Beppo breekt zich het hoofd over de vraag hoe zij in de rij moeten staan om aan de executie te ontsnappen. Beppo deelt de sardines uit een blikje met een aantal mannen en vraagt hen samen te blijven, zodat hij kan bepalen waar ze gaan staan. Wanneer het vliegtuig in slechte weersomstandigheden landt, stapt niet Cadorna uit maar blijkt dat een plaatsvervanger de selectie zal doen. Alles lijkt goed te gaan: Luigi wordt overgeslagen en Beppo berekent triomfantelijk dat ze samen zullen overleven. Maar dan gebeurt het onvoorzienbare: Luigi valt bewusteloos van angst aan de voeten van de plaatsvervanger. Hij wordt als dode afgevoerd en de selectie begint opnieuw. Wie is de ware held van het verhaal? De drie hoofdpersonen hebben wanen die ze ook weten over te dragen op anderen. Cadorna waant zich een militair genie, vandaar dat hij een kadaverdiscipline wil handhaven. Hij schrijft alle mislukkingen toe aan het falen van zijn soldaten en geeft niets om hun leven. Een held kun je hem niet noemen, want hij beweegt zich uitsluitend in hogere regionen. Meestal komt hij per vliegtuig uit de lucht vallen en vertrekt direct weer na het uitspreken van de straf, zonder de executies te willen zien. Deze keer wil hij zelfs het risico van een vlucht in slecht weer niet nemen. Toch heeft hij zijn eigenwaan succesvol geëxporteerd, want hij wordt later benoemd tot veldmaarschalk, ondanks de kritiek op zijn schrikbewind. Beppo vertrouwt volledig op zijn verstand om het leven van zijn broer en zichzelf te redden, maakt berekeningen, maar ziet een irrationele factor over het hoofd, waardoor van zijn heldendaad niets terechtkomt. De illusie dat hij het beter weet wordt gedeeld door Luigi, die in alles op zijn oudere broer vertrouwt. Luigi overleeft door de correcte berekening van Beppo, maar omdat zijn angst opspeelt, heeft hij de dood van zijn broer veroorzaakt en het leven van een man uit Milaan gered. Na de oorlog wordt hij invalide verklaard, al zijn er ook andere diagnoses gesteld: een hersenbloeding en een shell shock . Niemand lijkt te weten wat er met hem aan de hand is, ook Beppo heeft hem nooit kunnen doorgronden. Het lijkt erop dat Luigi toneel speelt, want hij is niet invalide en mentaal niet anders dan anders. Hij trouwt met de vrouw van zijn broer en ze krijgen een zoon die ze Beppo noemen. Hun zoon sluit zich aan bij de fascisten, vindt in het uniform van zijn vader een bedankbriefje van de Milanees en ziet zijn vader als een oorlogsheld. De ware held is dus een antiheld. Net als Hermans denkt Driessen dat in de oorlog de ware aard van de mens bovenkomt: een wezen vol angsten en wanen. Het verhaal krijgt in de hand van Driessen de allure van een universeel noodlotsdrama. Zijn er andere generaals dan Cadorna? Staat het verstand niet altijd machteloos tegenover het lot? ‘De ware’ held bevat bovendien talloze toespelingen op het universele noodlotsdrama bij uitstek: de Bijbel. Verder geeft Driessen in zijn beschrijvingen soms een hemelse, kosmische blik op het drama in de bergen. Niet de mens, maar de natuur bepaalt de loop van de gebeurtenissen: door lawinegevaar volgden de soldaten het bevel niet op, door het slechte weer komt Cadorna niet zelf en ook tijdens de executies vinden lawines plaats. Driessen richt zich op de essentie van het verhaal en brengt die met trefzekere details zo direct mogelijk over. Zijn sobere stijl met fraaie beelden maakt het wrede verhaal aanvaardbaar. Driessen houdt de spanning erin door niet alle informatie prijs te geven, het verhaal geleidelijk te versnellen en tot een ontknoping te brengen. De berusting van de soldaten in afwachting van de komst van Cadorna en de spanning van de strafvoltrekking krijgen alle aandacht en zijn angstaanjagend beschreven. Wie het jammer vindt dat het verhaal zo kort is, moet maar bedenken dat volmaaktheid niet eeuwig kan duren. Hoe zou ‘Een ware held’ verlengd kunnen worden? Meer over de voorgeschiedenis van de broers? Het zou er vast toe leiden dat het verhaal aan spankracht en samenhang verliest, waardoor de hoofdscènes minder indruk maken en we niet zoals nu gegrepen zijn door het drama.