Congo: een tragische geschiedenis

Na zijn debuut ‘De plaag’ (2001) en de roman ‘Slagschaduw’ (2007) brak David Van Reybrouck met ‘Congo’ (2010) door bij het grote publiek. Van Reybrouck ontving er diverse prijzen voor en het boek is in vele talen vertaald. ‘Congo’ is dan ook indrukwekkende non-fictie. Van Reybrouck geeft een volledig overzicht van de geschiedenis van het gebied waar nu Congo ligt. Ruwweg zijn er drie periodes: een pre-koloniale, een koloniale en een postkoloniale tijd. In de pre-koloniale tijd bestaan er al diverse koninkrijken. Sommige daarvan bereiken een vrij grote omvang en hebben een geavanceerde cultuur. In de koninkrijken is een levendige slavenhandel en de eerste Europeanen knopen bij die traditie aan. Ze hebben niet de ambitie territorium te veroveren, ze kopen slaven van de stamhoofden en vervoeren die per schip naar hun koloniën. Het is een vorm van globalisering: het inheemse systeem begint deel uit te maken van de wereldeconomie. België heeft een ambitieuze koning, Leopold II, maar bezit geen koloniën zoals de andere Europese landen. De koning volgt met grote interesse de ontdekkingstochten van Henry Morton Stanley. Hij reist van Oost-Afrika naar het Victoriameer, vindt de rivier de Congo, vaart die af en bereikt de kust in het westen. Leopold II neemt hem in dienst, Stanley verovert voor hem een deel van Congo en sticht Leopoldville (Kinshasa). Zo wordt Congo in 1885 een kolonie van Leopold II, zijn persoonlijke wingewest. Om zijn hebzucht te camoufleren, zegt Leopold II de vooruitgang te brengen, hij wil de Congolezen beschaven en ontwikkelen. In werkelijkheid is het koloniale systeem gebaseerd op repressie en dwangarbeid. Belgen arriveren, voeren allerlei regels in en bestraffen streng wie zich er niet aan houdt. Mensen worden geketend, mishandeld met zweepslagen of zelfs het afhakken van handen. Het koloniale bestuur legt productiequota op, mensen zijn verplicht steeds meer rubber en ivoor te leveren. Ze hebben daardoor steeds minder tijd voor de verbouw van voedsel. De repressie, de dwangarbeid en het voedselgebrek kosten miljoenen het leven. Uiteindelijk dringt de misère in Congo tot de internationale gemeenschap door en draagt Leopold II in 1908 zijn kolonie over aan de Belgische staat, maar veel verschil is er niet. België legt wegen en industrie aan om de kolonie maximaal te exploiteren. Sommige Congolezen zijn evolués, ze dragen Europese kleren, krijgen opleiding en draaien mee in het koloniale systeem. Congo wordt onafhankelijk in 1960, vooral door de charismatische Patrice Lumumba. Halsoverkop verlaten de Belgen het land, er breekt een instabiele tijd aan nu het bestuur verdwenen is. Lumumba wordt door het Westen van communistische sympathieën verdacht en met steun van de CIA ten val gebracht. De omstandigheden van zijn moord blijven onduidelijk. Met steun van het Westen wordt Mobutu Sese Seko president en blijft meer dan 30 jaar aan de macht. Zijn bewind kenmerkt zich door corruptie, vriendjespolitiek en wanbeleid, maar hij weet de export van koper en andere metalen te garanderen. Multinationals krijgen vrij spel om de bodemschatten in Katanga te ontginnen, maar de Congolezen blijven even arm als ze waren. Het is een periode van neokolonialisme. Na de val van Mobutu is er grote politieke verdeeldheid. Vanuit het Oosten rukt Laurent-Desiré Kabila met een leger op en verovert de macht. Hij wordt vermoord en opgevolgd door zijn zoon Joseph Kabila. Vooral het Oosten van Congo blijft instabiel door de infiltratie van Rwandese soldaten. Er zijn steeds wisselende coalities van milities die elkaar tot op de dag van vandaag bestrijden. Van Reybrouck gaat hier in het laatste hoofdstuk te gedetailleerd op in, veel van de groeperingen die hij noemt zijn juist door hun wisselende karakter inmiddels in de tijd verdwenen. ‘Congo’ is een van de meest indrukwekkende non-fictieboeken die ik ken. Het geeft een volledig en evenwichtig beeld van de Congolese geschiedenis. Bovendien heeft Van Reybrouck als aanhanger van de oral history honderden getuigenissen verzameld en in het boek verwerkt. Het zijn mensen van respectabele leeftijd die hun herinneringen aan de koloniale tijd ophalen en het verhaal concreet en levendig maken. Om hen te spreken reist Van Reybrouck vele malen naar Congo en verwerkt ook zijn eigen impressies van het land. Van Reybrouck doseert de informatie evenwichtig, kiest voor een heldere opbouw en weet alles optimaal over te brengen door zijn beeldende en precieze schrijfstijl. Het levert een even veelzijdig als fascinerend verhaal op van een land met een tragische geschiedenis. ‘Congo’ geeft inzicht in het kolonialisme en is een must voor wie de achtergrond wil begrijpen van de huidige Congolese conflicten.