Een parabel vol verstilde verwondering

Een aantal jaren geleden wees Ellen IJzerman (toen Dizzie, nu Hebban) mij op de jonge Amerikaanse schrijver Jesse Ball. Nooit van gehoord, maar de kennismaking was aangenaam: ik las meteen alle vier romans die hij toen geschreven had, en nam mij voor hem te blijven volgen. Ik hou namelijk wel van zijn dichterlijke en parabelachtige stijl, waarin steeds verwondering doorklinkt en al het wezenlijke alleen tussen de regels door wordt gesuggereerd. En ik hou wel van zijn vreemd meanderende verhaallijnen, waarin de kern steeds omcirkeld wordt maar nooit geraakt. Want die kern is er niet, en de verwondering daarover brengt Ball mooi over met zijn mysterieus open zinnen en zijn onbestemde plots. Dus las ik ook zijn nieuwe boek, "Census", het verhaal van een oude stervende weduwnaar die een lange laatste reis onderneemt met zijn zoon, die het syndroom van down heeft. Een boek met een autobiografische achtergrond, zo vertelt Ball in het woord vooraf, want zijn eigen jong overleden broer had eveneens dit syndroom. Maar in dat woord vooraf zegt hij ook: "I realized that I would make a book that was hollow. I would place him in the middle of it, and write around him for the most part. He would be there in his effect". Kern van het boek is dus een open ruimte; ergens daarin is een fictieve figuur die afgeleid is van Balls broer maar niet identiek is met die broer, en het verhaal meandert rond die open ruimte. Een duidelijke kern wil dit boek dus niet hebben, en het is geen expliciete beschrijving van hoe het is om down te hebben of een familielid met down-syndroom te hebben. Nee, het is een dichterlijke vertelling vol stukken wit, draaiend rond een open ruimte die ook open blijft, en die we niet moeten invullen maar moeten benaderen met blijvend open blik. Na het voorwoord valt de term "down" ook niet meer. We zien een jongen die anders is dan anderen omdat hij onze naamplaatjes niet hanteert. We zien een oude vader aan het eind van zijn dagen die met enige vreugde en veel verstilde verwondering mijmert over hoe de wereld er in de ogen van zijn zoon uitziet. En we zien hoe ook die vader heel open kijken naar de wereld, zoveel mogelijk proberend om de dingen als voor het eerst te zien, zonder de bril van onze conventies en versimpelende begrippen. Het verhaal is even onbestemd van sfeer als een verhaal van Kafka, zij het veel minder beklemmend: alles wat we zien is herkenbaar en toch net even anders. Vader en zoon reizen langs allerlei steden in het kader van een "Census", maar de verhalen die zij optekenen zijn steeds van raadselachtige openheid doordesemd, ook al omdat de mensen die zij ontmoeten geen namen hebben net als zijzelf, en de kleine steden die zij aandoen zijn steeds wonderlijk onbepaald en open van sfeer. Die steden hebben ook geen naam, maar worden aangeduid met een letter: vader en zoon reizen van A naar B naar C naar..... Ze reizen dus letterlijk in het naamloze, het ongedefinieerde, het opene. De vader denkt ergens: "all my information about this town was embedded in some archetype of the generic. I would have to deconstruct my very notion of town". Om een stad (of persoon, of verschijnsel) in zijn puur unieke individualiteit en singulariteit te ervaren moet je alle veralgemenende naamplaatjes loslaten, zo beseft de vader: daarom kijkt hij naar alles met open blik, en daarom - zo interpreteer ik- heeft geen enkele stad in "Census" een naam. Onderwijl mijmert de vader over zijn gestorven echtgenote, een zeer onconventionele clown die opgeleid is aan de "school of shapes", waar zij geleerd heeft om de meest uiteenlopende stemmingen en verschijnselen op hoogst onorthodoxe wijze zwijgend te mimeren. En ook over gesprekken met en boeken van ene Mutter, een vriendin die helemaal gefascineerd is door aalscholvers en vooral door de pure woordloze en louter zintuiglijke natuurlijkheid van aalscholvers. Wat uitspraken oplevert als: "The impression of dusk that a cormorant feels is nothing like our human dusk. We who are masters of nothing - who must change things in order to dominate them, cannot understand what is is like to be naturally, a master - to obtain a sovereignty that does not grasp, but extends in somehow palpable lines from the edges of every feather, from the point of the beak, the globes of the eyes". De aalscholver voelt, ziet en proeft alles als voor de eerste keer, ervaart elke keer een wereld die nog niet benoemd is door de woorden en de menselijke begrippenkaders. Dat maakt hem soeverein, en ook voor de vader zo fascinerend. Niet voor niets zegt hij over een bepaalde jurk ook: "it was miraculous, because, in and of itself, it held the essence of what is unknowable, and what is therefore more valuable than value". Het onkenbare heeft voor hem meer waarde dan wat ook, en dus doet hij veel moeite om het onkenbare in zijn waarde en dus onkenbaar te laten. Zoals zijn echtgenote deed, omdat zij de wereld niet benoemde maar in stilte mimeerde. Zoals de aalscholver doet, omdat hij niets benoemt maar alleen "ervaart". Zoals zijn zoon doet, omdat die de conventionele begrippenkaders gewoon niet begrijpt. Zoals hij zelf doet, met open en verwonderde blik kijkend naar zijn zoon, reizend door naamloze steden, met open oor luisterend naar de vreemde verhalen die hem worden vertelt. En zoals schrijver Jesse Ball doet, door alles in dit boek onbestemd te houden en alleen aan te stippen via suggesties tussen de regels, in een verhaal dat blijft cirkelen rondom een geheimzinnige, open ruimte. Voor veel mensen zal dit proza te abstract zijn, te wezenloos, te onbestemd. Maar ik hou daar wel van. Ik vond het verhaal bovendien ontroerend juist omdat het geen tear jerker was, ik vond de emoties fraai beschreven juist omdat ze niet breed en expliciet over de pagina werden uitgesmeerd, en ik vond de hoofdpersoon innemend en intrigerend juist omdat hij een raadsel voor mij bleef. Sommige passages waren misschien wat langdradig, en soms verliest het boek misschien wat aan spanningsboog. Maar ach, kniesoor: ook over dit nieuwe boek van Ball ben ik wel weer tevreden, en ik blijf hem voorlopig dus volgen.