Een bijzonder, gedurfd en uniek boek

‘We hebben altijd in het kasteel gewoond’ gaat over de achttienjarige Merricat (Mary Katherine), die met haar tien jaar oudere zus en haar zieke oom in een enorm huis leeft. De rest van de familie is zes jaar eerder gestorven nadat er arsenicum in een maaltijd bleek te zitten. Tijdens die zes jaar lijkt de tijd stil te hebben gestaan. Merricat, die de ik-verteller is, voelt veel jonger dan achttien. Ze vertelt met speelsheid en vanzelfsprekendheid, terwijl de gebeurtenissen in het boek absoluut niet vanzelfsprekend zijn. Tegelijk is de realiteit voor haar vermengd met magie, zo verbeeldt ze zich dat haar kat kan praten, begraaft ze voorwerpen en bedenkt ze toverwoorden om zichzelf en haar familie te beschermen. Het beschermen van de familie en het terugtrekken in een huis is een groot thema in het boek. Wanneer Merricat naar het dorp gaat (twee keer per week) voor boodschappen, bibliotheekboeken en een kop koffie die ze van zichzelf moet drinken, zijn de dorpelingen vijandig. Ze wordt nageschreeuwd, kinderen hebben een naar rijmpje verzonnen, volwassenen komen naar haar toe om haar te pesten. Shirley Jackson weet dat heel benauwend te omschrijven, alsof je zelf in het midden van een groep mensen staat en iedereen naar jou schreeuwt, stemmen zich met elkaar vermengen en je nauwelijks kunt ademen. Pas als Merricat weer thuis is, verdwijnt die benauwdheid. Zowel zij als haar oom en zus hebben geen enkele behoefte aan menselijk contact: vrouwen die thee komen drinken worden als indringers gezien en achter de goede bedoelingen van sommige dorpelingen ligt egocentrisme en sensatiezucht verborgen. Het wereldje van de hoofdpersonen beperkt zich tot een huis, een tuin, een bos – alles daarbuiten is vijandig. In het interessante en goed geschreven nawoord van de Nederlandse editie wordt verteld dat Jackson straatvrees had en die angst is voelbaar in deze roman. Wat opvalt in ‘We hebben altijd in het kasteel gewoond’ is de balans. Aan de ene kant zijn er horrorelementen zoals een gigantisch, afgelegen huis waar een groot deel van een familie is vermoord; aan de andere kant geeft hetzelfde huis de personages een gevoel van veiligheid. Er gebeuren bizarre dingen, maar door de manier waarop Jackson schrijft voelen die dingen logisch en in een enkel geval gerechtvaardigd (excuses voor de vage formulering, meer kan ik er niet van maken zonder spoilers). De sfeer is perfect. Het verhaal roept veel vragen op. Wie heeft een deel van de familie vermoord? Waarom zijn de moorden gepleegd? Wat is precies de relatie tussen Merricat en haar oom? Waarom is het drietal na de moord nooit verhuisd? Hoe komt het dat de dorpelingen zo vijandig zijn? Waarom zijn sommige dorpelingen wel vriendelijk of doen ze alsof? Jackson geeft ons niet op alle vragen een antwoord en dat is heel sterk. Terwijl we lezen, krijgen we genoeg puzzelstukjes om ons eigen antwoord te bedenken en dat is eigenlijk veel spannender. Het verhaal wordt heel beklemmend door wat er niet wordt verteld, want juist dat voel je, zeker na driekwart van het boek, in elke zin. ‘We hebben altijd in het kasteel gewoond’ is een bijzonder, gedurfd en uniek boek. Een beetje horror, een beetje detective, een beetje ironisch, een beetje magisch, een beetje van alles eigenlijk – en dat werkt heel goed. Het is typisch zo’n verhaal waarvan je niet wilt dat het een keer is afgelopen. De tegenstellingen en conflicten zorgen voor een strakke spanningsboog en de verhoudingen tussen de personages worden meerdere keren op scherp gezet. Het is ook heel knap dat Jackson het verleden zo’n prominente rol laat spelen zonder één flashback te gebruiken. Na het lezen voelt het alsof je het boek in jezelf hebt begraven, je blijft eraan denken. De Nederlandse vertaling is prima. Soms heb je dat je je bij een vertaling afvraagt wat de oorspronkelijke (Engelse) zin is geweest, nooit een goed teken, maar dat is hier gelukkig niet zo. Ten slotte schrijft Jackson heel veel over eten en dat is natuurlijk altijd een pluspunt. Ik heb lang getwijfeld of ik ‘We hebben altijd in het kasteel gewoond’ vier of vijf sterren zou geven, maar fuck it, ik doe het gewoon: 5 sterren.