Op zoek naar diepzinnigheid in het leven

Antoine de Saint-Exupéry is vooral gekend als auteur van ‘De kleine prins’. Hij schreef nog vijf andere boeken (één postuum uitgegeven) waarvan enkele tot de top tien van de meest verkochte Franse boeken van de 20ste eeuw behoren. Al zijn boeken zijn geïnspireerd op z’n ervaringen als burgerluchtvaatpionier en als piloot tijdens de tweede wereldoorlog. Elk werk vormt eveneens een uiteenzetting van filosofische en moralistische ideeën. In 1944 stierf hij op 44-jarige leeftijd tijdens een verkenningsvlucht. Zijn dood is altijd een mysterie gebleven. Dit boekje bevat een verzameling van vier werken. Deze uitgave dateert uit 1969 waardoor de vertaling wat minder modern is. Toch leest het vlot. Maar binnenkort komt er een nieuwe uitgave uit. De gebeurtenissen in de verschillende boeken zijn gebaseerd op Antoine’s eigen ervaringen tijdens de beginjaren van de luchtvaart. De eerste twee verhalen zijn fictief maar bevatten veel autobiografische elementen. De twee laatste boeken zijn wel volledig autobiografisch. POSTVLUCHT NAAR DAKAR De piloot Jacques Bernis maakt een postvlucht van Toulouse naar Zuid-Amerika. De neerslag van deze reis wordt afgewisseld met een uiteenzetting van het innerlijke leven van de vliegenier. Je merkt dat Antoine de Saint-Exupéry een schrijver ‘pur sang’ is: de poëtische beschrijvingen van het landschap waarover de piloot vliegt, de gedetailleerde overpeinzingen over het leven en de melancholische terugblik op het verleden. Zoals wel vaker gebeurt met melancholie, neemt het uiteindelijk de overhand en verdwijnt de vlucht zelf naar de achtergrond. Schrijven was voor Antoine een manier om om te gaan met de wanhoop die hem overmeesterde na diverse teleurstellingen en gebeurtenissen waar hij geen grip op had. Hij was eeuwig op zoek naar een houvast. Enkele autobiografische elementen zijn duidelijk herkenbaar. In dit verhaal sterft een kindje op jonge leeftijd. In realiteit heeft de zus van de schrijver eveneens een kindje op jonge leeftijd verloren. Daarnaast komen ook ontgoochelingen in de liefde aan bod. Maar ook herinneringen aan zijn kindertijd passeren de revue. NACHTVLUCHT In ‘Nachtvlucht’ beschrijft Antoine de Saint-Exupéry het lot van enkele piloten die met Zuid-Amerikaanse post onderweg zijn naar Buenos Aires, het verzamelpunt om de post van daaruit naar Europa over te vliegen. De auteur wisselt het perspectief tussen de drie vliegeniers en de persoon die het hele gebeuren coördineert vanuit Buenos Aires. De verhalen zijn gebaseerd op ervaringen van de schrijver zelf of bevriende piloten. Daardoor krijg je een nauwkeurige blik op de gevaren die de vliegeniers destijds, vooral tijdens nachtvluchten, moesten ondergaan. De weersvoorspellingen waren niet altijd even nauwkeurig waardoor ze alsnog in een zware storm konden terecht komen. Radiocontact viel regelmatig weg en de cockpit was niet goed verlicht waardoor ze moesten vertrouwen op de maan en de sterren om enerzijds hun instrumenten beter te kunnen aflezen, en anderzijds om te navigeren. Antoine voorziet in zijn verhalen telkens maatschappelijke kritiek. In z’n eerste boek komt zijn afkeer tegen de aristocratie en de katholieke kerk naar voor. In dit verhaal neemt hij de werkethos van de werkgever op de korrel. De schrijver heeft moeite met de manier waarop het maatschappelijk belang voorrang krijgt op het persoonlijk belang, het individu, het persoonlijk geluk. Zo is de goede levering van de post belangrijker dan het leven van een mens waardoor hooggeplaatsten de vliegeniers aanzetten tot het nemen van onnodige risico’s, af en toe ten koste van een mensenleven. Plichten hebben meer waarde dan rechten. Ook in dit verhaal worden de vluchten niet beschreven als een avontuur maar met poëtische omschrijvingen en innerlijke overpeinzingen. HET RIJK DER MENSEN ‘Het rijk der mensen’ is het meest moralistische verhaal van de vier. Het omvat negen delen waaronder ‘de kameraden’, ‘de elementen’ en ‘de mensen’. In tegenstelling tot de andere boeken is het geen fictie maar bevat het een weergave van persoonlijke ervaringen waar hij bepaalde filosofische ideeën op toetst. Uiteindelijk geeft hij enkele belangrijke waarden mee die hem tijdens het leven duidelijk geworden zijn, zoals ‘eerbied’ en ‘de mooiste ervaringen en herinneringen zijn niet te koop’. Dit deel komt over als een samenraapsel van losstaande herinneringen, wellicht met het doel om de schoonheid van de aarde en de mensen die ze bevolken, te benadrukken. Maar het ontbreekt aan een samenhangende eenheid en een duidelijke visie. OORLOGSVLIEGER In ‘Oorlogsvlieger’ beschrijft Antoine de Saint-Exupéry de oorlogsvluchten die hij als verkenner uitvoerde in 1939 en 1940. In zijn bemanningseenheid ziet hij de ene bemanning na de andere uitvallen. De Franse troepen zijn aan de verliezende hand en hij ziet machteloos toe hoe zijn vaderland onder de oorlog kreunt. De opdrachten die hij krijgt worden steeds willekeuriger en zinlozer. De dood heeft plots niets heldhaftigs meer maar is een gevolg van wanorde. Toch probeert hij geleidelijk aan de meerwaarde van dit gebeuren in te zien. Het zijn de broederschap, de gemeenschap en de samenleving die hem recht houden en het eventuele opofferen van zijn eigen leven de moeite waard maken. Zo keert hij uiteindelijk terug naar het christelijk geloof waar hij eerder in zijn leven afstand van had genomen. ALGEMEEN SLOT Antoine de Saint-Exupéry was een piloot in de beginjaren van de luchtvaart, maar bovenal was hij iemand die innerlijke drijfveren van mensen probeerde te analyseren. Dit legde hij dan schriftelijk neer in zijn verhalen. Hij was duidelijk op zoek naar meer diepzinnigheid in het leven. Ik geef de verzameling van deze verhalen slechts drie sterren. Wanneer je de biografie over deze man niet gelezen hebt, dan mis je een bepaalde achtergrond om deze boeken te situeren en te interpreteren. Een introductie of begeleidende tekst lijkt me hier geen overbodige luxe. Het ‘avontuurlijke’ gedeelte in de verschillende verhalen, over het vlieggebeuren, leest vaak minder vlot. Het komt soms wat gekunsteld over en is té poëtisch geschreven waardoor ik me door sommige passages heen moest worstelen. Nochtans ging mijn interesse vooral uit naar dit onderdeel omdat het verrijkend is om te lezen hoe gevaarlijk vliegen destijds was. De moralistische en filosofische gedachten lezen beduidend vlotter. Dit legt hem duidelijk veel beter. Maar soms ontbreekt er een bepaalde eenheid tussen dit gedachtegoed en zijn ervaringen als piloot. Doorheen de verhalen is een bepaalde evolutie merkbaar. Aanvankelijk zit er behoorlijk wat maatschappelijke kritiek in zijn verhalen verweven. Op het einde van het laatste boek verdwijnt de kritiek volledig en wordt hij een gedreven aanhanger van het katholieke geloof.