Geestig en geniaal!

Een jonge man krijgt ruzie in de tram met een andere man die hem op de tenen trapt. Later die dag ziet de verteller de jonge man opnieuw. Hij is met een vriend die hem adviseert om een extra knoop aan zijn jas te zetten. Een simpele gebeurtenis op 99 verschillende manieren verteld. Geestig en geniaal! Zo kan ik dit kleine meesterwerk beschrijven. Stijloefeningen van Raymond Queneau staat in de catalogus van de '1000 boeken die je gelezen moet hebben' en terecht. Ik las de nieuwe uitgave en achtste druk van uitgeverij De Bezige Bij met een voorwoord van Rudy Kousbroek die tegelijk ook de vertaler is van deze klassieker. Het zijn leuke woord- en taalspelletjes en scherpt het schrijven aan. Een must voor iedereen die met taal en schrijven bezig is! Voor kunstenaars en schrijvers. Ludiek en inspirerend. Wat heb ik genoten van dit boekje. Heerlijk en amusant om zo te spelen met taal. Het verhaal is heel eenvoudig. 'Het speelt in een Parijse autobus van lijn S, tegenwoordig lijn 84: een modieuze jongeman - een zazou, zoals men in die tijd zei - maakt zich kwaad omdat hij op zijn tenen wordt getrapt. Later op de dag, vanuit dezelfde bus, ziet de verteller de jongeman opnieuw. Hij wandelt bij het Gare Saint-Lazare in gezelschap van een soortgenoot die hem adviseert een extra knoop aan zijn jas te laten zetten. Dat is alles: een volstrekt zinloze en onmiskenbaar Queneau-achtige geschiedenis.' Eigenlijk gewoon twee kleine gebeurtenissen, twee anekdotes. Maar dan wel één en hetzelfde verhaal op 99 verschillende manieren verteld. Ok, ik geef het toe. Dit is eigenlijk een boek die je in de oorspronkelijke taal dient te lezen. Maar voor mensen zoals ik met weggezakt schoolfrans is deze vertaling een godsgeschenk. Het vertalen van zo een werk is dan ook een huzarenklus. 'Het vertalen van de Exercices de Style stuit op dezelfde moeilijkheden als het vertalen van poëzie, plus nog een paar andere.' Aldus de vertaler Rudy Kousbroek. Wat opmerkelijk is aan deze vertaling is niet alleen dat de tekst in het Nederlands is vertaald maar ook dat de plaatselijke achtergrond is gewijzigd. Van de autobus van lijn S, alias lijn 84, naar een gemeentetram van lijn 16, van het Gare Saint-Lazare naar het Concertgebouw en het Cour de Rome naar het Jan Willem Brouwersplein in Amsterdam. Alle 99 verhalen hebben de titel van de stijlfiguur. Sommige bestaan echt zoals Litotes - een stijlfiguur waarbij men door middel van een ontkenning of een verkleinvorm iets schijnbaar verkleint of afzwakt, maar juist met de bedoeling het des te sterker te doen uitkomen - of Homeoptoton - dit is een stijlfiguur die bestaat uit het beëindigen van de laatste woorden van een afzonderlijk deel van de spraak met dezelfde lettergreep of letter. Andere zijn gewoon verzonnen zoals Kelere of Haatdragend. Bijna eindeloos gevarieerd, in telegramstijl, in de vorm van een blijspel of een ondervraging. Maar ook dieren, medische termen, geuren, kleuren kunnen centraal staan. Zelfs smaak. Nooit geweten dat een tram een bepaalde smaak heeft. Of is het alleen die ene tram? Of een bepaalde sfeer: spookachtig, wijsgerig, gastronomisch of boers. Sommigen zijn moeilijk te lezen maar eens je het 'systeem' doorhebt, is het makkelijk lezen. Ik liet de toevoegingen weg vallen en las zo de 'skelettekst'. Voluit lezen maakt het lastig en moeilijk omdat je dan klinkklare nonsens leest. Maar zo geestig en heerlijk wanneer je op het ritme let dat steeds terugkomt of op de terugkerende klanken. Ook dichtvormen komen aan bod: alexandrijnen, een sonnet, ode, een tanka en vrije verzen. En behalve dat het een leuk taalspel is, toont het ook aan dat de vorm waarin het verhaal wordt verteld een grote invloed heeft op de betekenis die eraan wordt gegeven. Met andere woorden, afhankelijk van welke boodschap je wilt overbrengen, kan het belangrijk zijn de vorm waarin de boodschap wordt gebracht met zorg te kiezen. Of hoe de vorm de werkelijkheid 'maakt'. Laat je inspireren door dit kleine juweeltje. Zie voor de volledige recensie: https://linda020.webnode.be/l/stijloefeningen-raymond-queneau/