Een kleine papaverplant houdt winnaar Erasmusprijs Amitav Ghosh al jaren bezig

Amitav Ghosh is een Indiase schrijver van fictie en non-fictie. In 2023 verscheen De vloek van de nootmuskaat, een kritische verhandeling over de invloed van de koloniale geschiedenis aan de hand van de !7e -eeuwse strijd om monopolie op de handel in nootmuskaat. Ook vermeldenswaard is zijn eerder geschreven romantrilogie over hoe de opiumhandel de loop van de wereldgeschiedenis heeft beïnvloed: Zee van papaver, Rivier van mist en Vloed van vuur. In november 2024 ontving Ghosh de prestigieuze Erasmusprijs voor zijn gehele oeuvre. Volgens de jury krijgt hij de prijs voor zijn bevlogen bijdrage aan het thema ‘de verbeelding van het ondenkbare’, waarbij klimaatverandering, een wereldcrisis zonder weerga, via het geschreven woord gestalte krijgt. De jury stelt dat Ghosh zich als geen ander heeft verdiept in de vraag hoe recht te doen aan deze existentiële dreiging die ons voorstellingsvermogen te boven gaat. Wat hen betreft biedt Ghosh’ werk een remedie door met meeslepende verhalen over het verleden een onzekere toekomst voelbaar te maken. Hij ziet in de klimaatcrisis een cultuurcrisis die voor alles voortkomt uit een gebrek aan verbeelding. In diezelfde maand november kwam de vertaling van Rook en as, de verborgen geschiedenis van opium, uit. Dit boek beschrijft gedetailleerd en sterk onderbouwd het opium-imperium van vooral het Britse rijk vanaf de 17e eeuw. Het is met name bijzonder omdat een plant, de Papaver somniferum, in het boek de hoofdrol speelt. De mensen die in dit boek voorkomen spelen een bijrol: in het productieproces, de verrijking van de opium, het transport en de smokkel van opium naar met name China. Het Britse rijk was de drijvende kracht achter de opiumhandel en heeft daar heel veel geld mee verdiend. Ghosh noemt het daarom wel de eerste narcoticastaat. De Indiase boeren werden gedwongen door de Engelse kolonisator om de papaver te verbouwen. Maar ook Indiase handelaren, Portugezen en Nederlanders pikten een graantje mee van de winstgevendheid van de opiumhandel. En vanaf de 18e eeuw stortten ook Amerikanen zich op dit winstgevende avontuur. China verzette zich vooral tegen de smokkel van de opium, maar omdat de financiële belangen van de Britse kolonisator zo groot waren, moest deze afzetmarkt behouden blijven. En dit leidde uiteindelijke tot de twee opiumoorlogen van Engeland tegen China, waarbij de Chinese machthebbers gedwongen werden om de opiumhandel door te laten gaan. Ghosh toont in Rook en as aan, dat de betrokkenen bij de opiumproductie en -handel wisten hoe verslavend de opium was, die zij op de markt brachten. Ook wisten zij dat deze verslaving leidde tot de ondergang van talloze families alsook tot de ontwrichting van vele lokale samenlevingen. Het schokkende van dit hele verhaal is ook, dat de meeste mensen in zowel India als Groot-Brittannië niets afwisten van de opiumproductie en smokkel door het Britse Rijk. Er was een code binnen het koloniale regime om er niet met de buitenwereld over te praten. En ondanks het feit dat er in de 19e eeuw protestgroeperingen tegen de opiumhandel in Engeland ontstonden, leidde dit niet tot veranderingen in het beleid van de Britse regering. In de laatste hoofdstukken van het boek trekt Ghosh een vergelijking met het in 1996 op de Amerikaanse markt brengen van het product OxyContin, een pijnstiller en ook een opioïde. Het product zou volgens de producent absoluut niet verslavend zijn. Maar integendeel; het gebruik van dit medicijn maakte het mogelijk om onder eer zware omstandigheden door te blijven werken. Binnen 23 jaar zouden ongeveer 30 miljoen mensen aan deze drug in de VS verslaafd zijn. Dat dit uiteindelijk tot grote verontwaardiging onder de Amerikaanse bevolking leidt, wijdt Ghosh aan het feit dat vooral blanke mensen het slachtoffer waren van deze verslavende drug. Dit in tegenstelling met de verslaafden in Azië, dat enkele eeuwen voort kon duren onder de Britse en later ook de Amerikaanse kolonisatoren. Lang speelde China in het leven van de auteur nauwelijks tot geen rol, tot hij in 2005 een bezoek aan China bracht. En wat bleek: Ghosh ontdekte zelfs dat zijn eigen identiteit en familiegeschiedenis verweven zijn met papaver. Ook wordt in het boek aangetoond hoe koloniale productiepraktijken tot op de dag van vandaag nog zichtbaar zijn in de Indiase thee-industrie en hoe de opiumhandel heden ten dage nog steeds veel slachtoffers maakt. Met Rook en as schreef Amitav Ghosh een indrukwekkend en zeer lezenswaardig boek.