Niet te doen, dit boek

Nadat ik een recensie had geschreven over De herinnerde soldaat van Anjet Daanje kreeg ik een reactie van iemand. Hij vond dat ik Oorlog en terpentijn ook moest lezen. Ik kan niet meer achterhalen wie de persoon in kwestie was, want soms is Hebban een doolhof met haar honderdduizenden gebruikers. Maar ik heb zijn advies ter harte genomen en ik vind het een overweldigend boek. Er zijn al veel recensies geschreven over Oorlog en terpentijn. Daarom beperk ik me tot wat mij opviel en raakte. Als Noordnederlander, met wortels in het hoge noorden van Groningen viel mij het grote cultuurverschil op tussen de wereld van Hertmans familie en de mijne, terwijl wij in feite één en hetzelfde cultuurvolk zijn. Ik ben een generatiegenoot van Hertmans, maar zijn schrijfstijl ervaar ik als heel ouderwets. Bloemrijk en met een zeer grote woordenschat. In dit boek spreekt ook de dichter Hertmans. Ik heb genoten van zijn schrijfstijl maar vind die ook een tikje gezwollen. De eveneens Noordnederlandse Daanje schreef heel anders over de Grote Oorlog dan Hertmans. Hij schreef toch veel meer van binnenuit. Als Nederlander voor wie zijn taal vanzelfsprekend is, verbaasde me het Franse overwicht in die tijd. Zo zie je maar hoe beperkt men kan zijn. De Vlaamse soldaten werden gediscrimineerd, er werd op hen neergekeken. Het boek is een culturele verhandeling. Soms interessant. Ik had nog nooit gehoord van Emile Claus en al zoekende vond ik de prachtigste schilderijen van hem. Maar soms vond ik het teveel worden. Het is alsof Hertmans zich dan helemaal laat gaan en eindeloos uitweidt over in mijn ogen niet terzake doende feiten die ten koste gaan van het hoofdthema. Ik sloeg dan ook wel eens pagina's over omdat ik de draad van het verhaal wilde vasthouden Wat is dan het hoofdthema? Voor mij is dat de band tussen de mannen in de familie, tussen de overgrootvader, de grootvader en Hertmans zelf. Waar is de vader van Hertmans? Deze vraag ging me al lezende steeds meer intrigeren. Een antwoord heb ik niet. De gedrevenheid van de overgrootvader en de grootvader, hun stille maar diepe verbondenheid en de fascinatie van Hertmans voor hen ontroerde me. De vrouwen in dit boek zijn echter ook prominent aanwezig. Vooral de krachtige, eigengereide en liefdevolle Céline wordt door Hertmans prachtig neergezet. Oorlog en terpentijn. Voor mij ging het boek vooral over terpentijn. Deze vloeistof staat symbool voor de liefde voor de schilderkunst die zo schril afsteekt tegen de oorlogsgruwelen. Zelfs aan het front kan Urbaan het niet laten om te schetsen, te tekenen. Zelfs op het slagveld ziet hij de zwierende zwaluwen, de tierelierende leeuweriken en het wuivende graan Oorlog. Het middenstuk van het boek beschrijft de verschrikkingen. Ik heb niet alles gelezen. Ik ben wellicht laf en durf de gruwelen niet onder ogen te zien. Daartegen voer ik aan dat de televisie mij de laatste jaren voldoende onmenselijkheid heeft getoond. Het is genoeg. Hoeveel leed kan een mens verdragen? De gevolgen van de oorlog blijven onderbelicht. Even wordt aangestipt dat Urbaan electroshocks krijgt toegediend. Misschien beschermt het godvruchtige karakter van de mensen van die tijd deels tegen de verschrikkingen van de posttraumatische stressstoornis. Nee, niet te doen, dit boek. Hertmans wil teveel in één boek proppen en dat gaat ten koste van de zeggingskracht. Ik geef echter wel vijf sterren omdat er veel passages in staan die ik weergaloos vond, die me ontroerden en raakten.