Bij nader inzien

In 2007 was ik op doorreis even in Oslo. ik had leesvoer nodig voor onderweg. Ik kocht Bränt Barn. Een handzame pocket, ideaal voor in de trein. Ik las het niet bijster geconcentreerd en naar nu blijkt, dat had ik wel moeten doen maar ja, vakantie hè. Ik begin nu achterin, bij de afdeling Commentaren. Ik weet niet of die ook in de Nederlandse vertaling staat. Ik vind het interessant genoeg om er eea over te schrijven maar laat ik beginnen om Dagerman aan je voor te stellen: Een Zweedse schrijver, leefde van 1923 tot 1954, overleed tgv zelfdoding. Hij wordt beschouwd als één der groten van de Zweedse literatuur. In 1948 werd Dagerman door zijn werkgever, het Zweedse avondblad Expressen, uitgezonden om een reisreportage te maken in Frankrijk. Hij vond het een vervelende klus omdat hij weinig schrijfwaardigs vond op zijn omzwervingen. Deze gemoedstoestand droeg ertoe bij dat hij aan een nieuwe roman begon. Op z'n 25ste schreef hij, naar later bleek, zijn meesterwerk. Gelet op de inhoud is het echt ongelooflijk dat hij dit boek schreef op zo jonge leeftijd. Hij liet zijn uitgever weten dat hij geen contact kreeg met de Fransen. "Ze zijn zo gesloten als oesters en ik heb geen mes." Verder: "Ik voel me zeer eenzaam in een piepklein kamertje in een slapend Frans dorp met een heel continent tussen mij en hen die ik in de steek heb gelaten." ( zijn vrouw en kinderen ). In mei 1948 keert Dagerman even terug naar Zweden en neemt dan zijn gezin mee naar Kerné, Zuid-Bretagne. Hij schrijft: "Ons enige dagelijkse pleziertje is, water halen uit de dorpsput". Vlakbij ligt de kapotgeschoten havenstad Lorient. De gevolgen van de oorlog zijn uiteraard overal zichtbaar en voelbaar. Vervolgens lezen we een levendige briefwisseling tussen schrijver en uitgever en een aantal recensies. Tenslotte meldt de uitgever dat het boek eigenlijk meteen een succes is en dat het in veel talen vertaald is. Dan de vertaling van Bränt Barn, de titel. In het Nederlands luidt die Het Verbrande Kind. Daar heb ik moeite mee. Bränt Barn betekent namelijk ook: Kind dat zich gebrand heeft en dat is toch iets wezenlijk anders dan het verbrande kind. Verbrand suggereert dood, gebrand is beschadigd en dat komt mijns inziens dichter bij wat de schrijver bedoelt. Verder is de Zweedse titel geschreven zonder lidwoorden, dus geheel onbepaald. Daarmee verwijst Dagerman naar iets algemeens en niet naar de hoofdpersoon van het boek. Kinderen lopen schade op aan het leven, daar gaat om, is mijn indruk. De inhoud: Dagerman beschrijft een arbeidersgezin in het Stockholm van de eerste naoorlogse jaren. De moeder is net overleden als het verhaal begint. Vader hield er een heimelijke minnares op na, een veel jongere vrouw. Zijn zoon Bengt is een 20-jarige student die verloofd is met Berit, een eenvoudig plattelandsmeisje die bang is voor het leven. Bengt heeft een zeer ambivalente relatie met haar. Het verhaal speelt zich af op drie plaatsen: in hun eenvoudige huisje, op een eilandje voor de kust en in het hoofd van Bengt, middels brieven die hij eerst aan zichzelf en later ook aan anderen schrijft. De brieven aan hemzelf zijn het gevolg van een goede raad van zijn moeder. Zij had gezegd dat het schrijven van brieven een goede manier was om zaken te verwerken en helder te krijgen. Als het verhaal begint, is de moeder net overleden. De uitvaart roept veel op bij Bengt. Dagerman beschrijft dit nauwgezet. De zoon ontdekt dat zijn vader een minnares heeft en later vermoedt hij dat ook zijn moeder een heimelijke liefde had gehad. Bengt is zeer geïntrigeerd door de minnares van vader, Gun. Later in het boek ontstaat een intense erotische spanning tussen Bengt en Gun, wat zeer tegenstrijdige gevoelens in hem oproept en uiteindelijk zelfs leidt tot wanhoopsdaden. Dit boek is in feite een zedenschets. Het gaat over liefde, lust, loyaliteit, verraad, walging, haat , egoïsme, valsheid, de zin van het leven, gekoesterde dan wel verzaakte idealen. Tevens is het een verhaal over opgroeien en volwassen worden. Maar het is ook een spannend boek. Tergend langzaam bouwt de schrijver die spanning op. Glashelder formuleert hij beweegredenen, gevoelens en strevingen van de zoon. Natuurlijk spelen het landschap, de natuur en de jaargetijden een rol. Geen Zweedse schrijver/schrijfster ontkomt daaraan. Het boek ontwikkelt zich ogenschijnlijk traag omdat micro- en macroniveau nooit worden vergeten. Toch zit er vaart in het boek omdat Dagerman weken, maanden overslaat. Het hele verhaal beslaat het eerste jaar na het overlijden van de moeder. Een briljant boek. Voor mij Kunst met een grote K. Het is doodzonde dat het in de vergetelheid is geraakt want de thematiek is van alle tijden en de stijl is onnavolgbaar.