Franz Kafka - Amerika

Leesjaar 23-4-2021 Franz Kafka – Amerika Querido (Amsterdam) 2009 Franz Kafka las ik op de middelbare school. Die Verwandlung prijkte op mijn leeslijst voor Duits. Tijdens de lessen was mijn interesse gewekt in Kafka en specifiek in dit verhaal over een handelsreiziger die in een insect verandert, daarnaast was het een heel dun boekje, dat hielp ook. Later las ik Het Proces, gewoon in het Nederlands. Jaren geleden schafte ik zijn verzameld werk aan, een overzichtelijk oeuvre van een pagina of duizend. Ik heb het op vakanties meegesleept, maar nooit opengeslagen. Die duizend pagina’s vormen toch een flinke baksteen. In de wereld waarin we momenteel vertoeven is een greep naar Kafka niet vreemd. Wie had zich twee jaar geleden kunnen voorstellen dat we er nu zo bij zitten. Er gelden maatregelen die onze vrijheid inperken. We leven achter een laptop en komen sporadisch de deur uit om met andere dolende zielen door supermarkten te dwalen. Het uitje van de week. Er wordt onnavolgbaar beleid gevoerd en elke keer als je denkt dat je het lichtknopje in de tunnel hebt gevonden, blijkt er weer een volgende tunnel te zijn. Omdat verdwalen in de echte wereld zelfs met je ogen dicht niet lukt, dan maar met Kafka op pad naar de nieuwe wereld met onbegrensde mogelijkheden. Als Karl Rossmann, een jongen van zestien door zijn ouders op de boot naar Amerika gezet wegens het bezwangeren van het dienstmeisje, New York binnen vaart heft Lady Liberty een zwaard. Als dat maar goed komt... Het ophalen van zijn vergeten paraplu leidt tot een tocht door het doolhof van het schip die uitkomt in de hut van de stoker. Met de stoker, die op onterechte gronden meent ontslagen te worden, gaat hij verhaal halen bij de kapitein. Als de situatie niet meer te redden lijkt, blijkt een van de aanwezigen echter de oom van Rossmann te zijn. Deze senator wist al van zijn komst en herkent hem op basis van de beschrijving. Hij neemt de jongen onder zijn hoede totdat hij te weinig loyaliteit toont. Dit door op de uitnodiging van een vriend van zijn oom in te gaan om de nacht op diens buitenverblijf door te brengen. Dat buitenverblijf blijkt een volgend doolhof, waar Rossmann steeds verdwaalt. Hij brengt de nacht vervolgens door in een goedkope hotelkamer, die hij deelt met twee werkzoekende arbeiders. Die proberen hem mee te krijgen op hun zoektocht naar werk en geld, maar blijken vooral uit op wat Rossmann hen te bieden heeft. Op zoek naar eten, krijgt hij het aanbod om in een hotel te overnachten. In eerste instantie weigert hij, maar als de ware aard van zijn metgezellen blijkt, neemt hij het aanbod aan. Hij krijgt zelfs een baan als liftjongen in het hotel, waar hij zijn werk uitstekend doet en onder andere het verzuim van andere liftjongens opvangt. Als een van zijn voormalige metgezellen in kennelijke toestand naar het hotel komt, ziet Rossmann geen andere mogelijkheid dan hem tijdelijk op de slaapzaal van de liftjongens onder te brengen. Daartoe moet hij zijn post bij de lift korte tijd verlaten. Uiteraard is er juist op dat moment een belangrijke gast, die met de lift wil. Het komt hem op ontslag te staan. Noodgedwongen gaat hij met de metgezel mee. Als hem door een agent om zijn papieren, die hij niet bij zich heeft, wordt gevraagd zit er niets anders op dan vluchten door het doolhof van straten, tot hij zich een flink aantal traptreden later in een appartement even veilig waant. Zijn vroegere metgezellen wonen er met een zwaarlijvige zangeres. Hij blijkt te zijn binnengekomen in een kamer waar hij niet meer uit komt, ze willen hem als bediende vasthouden. In het laatste deel van het boek gaat Rossmann af op een advertentie van het Grote Theater van Oklahoma. Zij nemen iedereen in dienst, zo is de belofte. Ook hier verzuipt hij eerst weer in de immense ruimte van de aanmeldlocatie, voordat hij in de selectieprocedure terecht komt. Voor iedereen is er een aparte selectiecommissie aanwezig. Hij wordt van hokje naar hokje gestuurd en uiteindelijk aangenomen als technisch arbeider, omdat hij aan geen enkel criterium voldoet, anders dan dat hij in Europa naar school is geweest. Zo lijkt het zwaard van Lady Liberty hem dan toch gunstig gezind. Amerika is geen afgerond verhaal. Er ontbreken stukken, waardoor je als lezer ineens uit het verhaal wordt gerukt en in een geheel andere situatie beland. In de vorm waarin we het verhaal nu kennen zou Kafka het bij leven niet hebben uitgegeven. Het blijft dus gissen naar wat Amerika had moeten worden of wat het had kunnen zijn. Dit geldt vrij algemeen voor het nagelaten werk van Kafka. Tijdens zijn leven zijn er alleen een aantal verhalen gepubliceerd, waaronder de Stoker dat het eerste hoofdstuk van Amerika vormt. Zijn romans kwamen uit na zijn dood en zijn in de tijd die hem gegeven was niet voltooid. Terecht of onterecht ongelezen? Het is jammer dat het een onvoltooid verhaal is. Het is net of je net op je gemak op de bank zit, je hebt je ogen de kost gegeven en de omgeving goed in je opgenomen en dan zit je ineens in een hele andere ruimte, zonder dat daar aanleiding toe is. Toch is er voldoende Kafka om te genieten. De dwaaltochten door het schip, het landhuis en de straten zijn geweldig. De ontmoeting met zijn oom en de wijze waarop hij hem te verstaan geeft dat hij niet meer welkom is, de weg naar het ontslag als liftjongen, de opsluiting in het appartement met de bizarre zangeres, het onrecht en de wanhoop druipt er af. De ‘wat als’ vraag blijft bij mij hangen. Wat als Kafka de tijd had gevonden om het verhaal, waar hij zo enthousiast aan begon, had afgeschreven? Wat was er verder gebeurd met de metgezellen en de zwaarlijvige zangeres? Wat was er van de carrière bij het Grote Theater van Oklahoma terecht gekomen. Had hij zijn oom nog eens, als succesvolle migrant, in de ogen kunnen kijken? Had hij zijn familie weer teruggezien? We zullen het nooit weten. Zelfs onvoltooid heeft Amerika voldoende in zich om van te genieten. Anders dan bij wel afgeronde verhalen krijg je hier alle ruimte om er zelf mee aan de haal te gaan. De laatste punt is niet definitief en geeft gelegenheid om in gedachten verder te dwalen met Karl Rossmann. Dat kan alle kanten op. En er zijn nog zo’n achthonderd ongelezen pagina’s over aan overig verzameld werk van Kafka, die zullen snel aan de beurt komen. Mooiste zin Het klonk weliswaar wonderlijk wanneer hij voor de ramen die in de met lawaai gevulde lucht openstonden, een oud soldatenliedje van thuis speelde, dat de soldaten elkaar ’s avonds wanneer zij uit de kazerneramen hangen en op de donkere binnenplaats kijken van raam tot raam toezingen – maar als hij daarna op de straat neerkeek was die onveranderd en slechts een klein onderdeeltje van een grote kringloop dat je niet op zich zelf stil kon laten staan zonder alle krachten te kennen die het in beweging brachten.