'Gitzwart of liever niet?'

<p><strong>Armando </strong>(1929) is naast auteur vooral bekend als beeldend kunstenaar. Hij was medeoprichter van de Nulgroep en zijn monumentale schilderijen, beelden en grafische werken zijn beroemd.&nbsp;In Amersfoort stond een museum aan hem gewijd. Het brandde af in 2007 en de restanten van de collectie zijn terecht gekomen in het MOA (Museum Oud Amelisweerd). In Armando's werk komt herinnering aan de Tweede Wereldoorlog steeds terug. Hij transformeert de herinneringen daaraan steeds tot een nieuwe schoonheid. Hij ontleedt zijn wereld tot op het bot, tot kaalheid en leegte overblijft.<br /><br />Diezelfde manier van werken zie je ook terug in de manier waarop de dichter in deze bundel met taal omgaat. Armando zoekt steeds de eenvoud van de taal op en bouwt vandaar uit zijn gedichten op. Zijn po&euml;zie is impliciet. Je moet als het ware tussen de regels doorlezen en gevoelig zijn voor wat er niet staat. Dat is niet altijd even makkelijk, maar zet je geest wel in beweging. Dat maakt het lezen van zijn werk zo uitdagend. Hij werkt met een minimum aan woorden en zoekt daarmee naar een maximaal resultaat. Armando was niet voor niets lid van de Nulgroep. <br /><br /><em>Liever niet</em> is geen vrolijke bundel, nergens lijkt er hoop te gloren, is er iets positiefs. Onze wereld lijkt op het punt te staan zich in eeuwige donkerte te storten, een bekend thema in Armando&rsquo;s werk. Hij zoekt steeds naar de verwoording, naar nieuwe beelden om dit thema te verbeelden. De dreiging, de beklemming, is te voelen vanaf het eerste gedicht &lsquo;Namen&rsquo;:<br /><br /></p> <blockquote>"Hij heeft een lijst met namen, hij <br /> draagt de dood op handen. <br /> u moet zich morgen melden."</blockquote> <p><br />Het lijkt een verwijzing te zijn naar WO II, maar verderop in het gedicht zie je een koppeling naar de huidige wereldorde. Dat maakt zijn po&euml;zie actueel:<br /><br /></p> <blockquote>"Een lijst met namen, het schokken van <br /> de wereldbol, het geweld der grote <br /> plekken."</blockquote> <p><br /> Door subtiel met woorden te spelen krijgen zinnen, gedichten, een andere betekenis. Zoals hij in zijn schilderijen speelt met zwart en wit en alle kleurschakeringen daar tussenin, schildert hij in zijn gedichten met woorden, zoals in &lsquo;Sneeuw&rsquo;:&nbsp; <br /><br /></p> <blockquote>"Het sneeuwt. <br /> De witte huizen staan verbaasd te kijken. <br /> Aan weerskanten hangen de kille geulen, <br /> die naar verluidt een loopgraaf vormen. <br /> De wapens slapen in de bunker."</blockquote> <p><br />En steeds is er maar dat terugblikken op het &lsquo;zwarte&rsquo; verleden. Zelfs de sneeuw is doordrongen van de oorlog, de &lsquo;bedompte dood&rsquo;. De vaak korte gedichten, vaak niet meer dan tien regels, zijn gedachten die eindigen in een conclusie, een waarschuwing. Let op het woord &lsquo;magere&rsquo;, een verwijzing naar de dood. Zo gaat het in het &lsquo;Sneeuw&rsquo; verder: <br /><br /></p> <blockquote>"Elke zinsnede, elke opmerking, <br /> Zou een voorwendsel kunnen zijn <br /> Voor een magere komst. <br /> Gegroet de dierbare vijand. <br /> Tussen dooi en de vochtige sporen <br /> Valt de norse sneeuw. <br /><br /> Hoor de stem <br /> Van een bedompte dood."</blockquote> <p><br /> Armando schildert ook met het rijm. Dat versterkt het effect van zijn bedoelingen. Zo zie je het leger allitererend oprukken in &lsquo;Nevel&rsquo;: <br /><br /></p> <blockquote>"hoor de hoorn der hijgende horde<br /> Op jacht, op de juichende jacht."</blockquote> <p><br /> Armando kijkt niet alleen om naar het verleden, hij waarschuwt ook en daardoor ontstaat toch hoop. En daar moeten we ons aan vastklampen. In &lsquo;Getuigen&rsquo; begint hij met de regel &ldquo;Er zijn geen getuigen meer.&rdquo;&nbsp; In de laatste regel beklemtoont hij de mensen toch te getuigen van wat ze zien. Doen ze dat niet dan worden het &ldquo;Getuigen / die geen getuigen zijn, / omdat ze te laat naar voren drongen&rdquo;. <br /><br />In deze bundel lijkt het of de wereld verloren is. De ene oorlog is nog niet voorbij of de ander staat alweer op uitbreken. Overal is dreiging, duisternis. Willen we dat of zoals de titel van het slotgedicht: &lsquo;Liever niet.&rsquo; <br /><br /></p> <blockquote>"Helaas,<br /> het is niet echt gebeurd, <br /> niet echt gebeurd, <br /><br /> Nee, liever niet gebeurd. <br /> Kan er iets gebeuren als <br /> Er lachend liever niets gebeurt?<br /><br /> Nee, <br /> het zijn soms woorden en zelfs zinnen, <br /> liever geen begrip, <br /> of een hakken met de hamer, <br /> nee, liever niet."</blockquote>