Geschiedenis werpt schaduw op het nu

“Ze zeggen dat Afrika in uw bloed zit als ge er ooit zijt geweest […] Of was Afrika ongemerkt in de genen van mijn vader, bompa’s zoon, geslopen, die het op zijn beurt aan mij had doorgegeven?” Bompa is Elias Francken die als jongen onder de hoede van August wordt genomen. Samen vertrekken ze naar het door België gekoloniseerde Congo om rubber te vergaren ten koste van de inheemse bevolking. Een verhaal dat door Elias’ kleinzoon doorverteld wordt aan diens kleinzoon anno nu. De Belgische auteur <strong>Leen van den Berg</strong> is historica en psychoanalytica. Sinds 1997 is ze docente Creatief schrijven aan het Conservatorium van Hasselt en sinds 2007 eveneens aan de Academie in Haasrode bij Leuven. Ook geeft ze regelmatig schrijfworkshops in Suriname en Zuid-Afrika. Van den Berg begon haar schrijfcarrière met kinder- en jeugdboeken, in 2015 debuteerde ze met <em>Zoon in Congo</em> voor het volwassen lezerspubliek. Dit boek werd in 2022 opnieuw uitgebracht onder de titel <em>Vuurvader</em>. De auteur hanteert een beeldende, toegankelijke en trage schrijfstijl, die gelardeerd is met Vlaamse woorden en uitdrukkingen. Dat laatste geeft sjeu aan het verhaal, al kan het voor mensen die niet graag naar de woordenlijst bladeren, vervelend werken. De traagheid heeft alles te maken met de periode waarin het boek zich afspeelt, namelijk eind negentiende eeuw. De tijd van de Belgische koning Leopold II, die vanaf 1885 persoonlijk bewind voerde over de Congo-Vrijstaat. De bootreis die Elias en August vanuit Antwerpen naar Congo maken, versterkt het gevoel van traagheid. Alvorens de twee het vaste land in Centraal-Afrika onder hun voeten voelen, is het boek halverwege. Toch stoort dit geenszins, want het is prettig om als lezer al het een en ander op te steken zonder meteen met de verschrikkingen in Congo te worden geconfronteerd. Ik-personage Elias heeft geen gemakkelijke start in het leven. Als wees, vader onbekend, sjouwt hij dagenlang in de haven van Antwerpen kolen, ivoor en andere producten in en uit de pakhuizen. Een opstand onder de havenarbeiders maakt het voor hem gemakkelijk om het aanbod van August om voor hem te komen werken in Congo aan te grijpen. Elias’ leven verandert daarmee ingrijpend. Voor het eerst ervaart hij iets wat in de buurt komt van vaderschap, en evenzo belangrijk vriendschap. Daartegenover staat het leven in Congo met verraad, uitbuiting, macht en racisme. Van den Berg heeft daarin kunstig feiten met fictie weten te verweven. De smerige politieke spelletjes die tijdens het kolonialisme werden gespeeld, de onmenselijke omstandigheden waaronder de Congolezen tot slaven werden gemaakt en gehouden en het gemak waarmee mensenlevens werden beëindigd, laten de lezer niet alleen gruwelen, ze houden ook een spiegel voor naar het heden. Want de vraag wat wij geleerd hebben van deze geschiedenis dringt zich zonder pardon op. Het is knap zoals de auteur een dergelijk zwaar en beladen onderwerp zonder oordeel weet te beschrijven, dat laat ze aan de lezer over. Als minpunt kan daarbij het eenzijdige perspectief worden aangetekend. Het zijn niet alleen de thema’s in het boek die met enige regelmaat vragen om de nuance die een ouder personage met meer levenservaring had kunnen toevoegen, het had de lezer ook een completer beeld gegeven. Leen van den Berg heeft met <em>Vuurland</em> een indringend verhaal geschreven over uitbuiting, racisme, klassenverschillen, machtsmisbruik en liefdeloosheid. Het boek houdt de lezer een spiegel voor waarin te zien is dat deze thema’s in het nu niet meer onder kolonialisme vallen, maar zeker nog bestaan. Een boek waarin de geschiedenis z’n schaduwen vooruit werpt op het heden.