Verkiezingen hebben niets met democratie te maken

Het ‘Democratisch Vermoeidheidssyndroom’ noemt David Van Reybrouck het feit dat ruim tweederde van de burgers in de westerse democratieën de belangrijkste instellingen van hun politieke ecosysteem wantrouwt. Uit de recente ‘Global Corruption Barometer’ van Transparency International blijkt dat wereldwijd politieke partijen beschouwd worden als meest corrupte instellingen op aarde. In nagenoeg alle westerse democratieën prijken zij op 1. Westerse democratieën kampen met een legitimiteits- én met een efficiëntiecrisis: “Kiezersverzuim, kiezersverloop, leegloop van de partijen, bestuurlijk onvermogen, politieke verlamming, electorale faalangst, rekruteringsschaarste, compulsieve profileringsdrift, chronische verkiezingskoorts, afmattende mediastress, achterdocht, onverschilligheid en andere hardnekkige krampen.” Bestuurders wantrouwen bestuurden en andersom. Verkiezingen zouden democratie mogelijk maken, maar onder de huidige omstandigheden lijken ze democratie vooral te hinderen. Eigenlijk zijn verkiezingen in oorsprong ook helemaal niet bedoeld als democratisch instrument. Het is een vondst van de aristocratie, zo toont Van Reybrouck overtuigend, om juist ons – het plebs – onder de duim te houden en de bevoorrechte positie van de welgestelde aristocratische elite veilig te stellen. Als we op het foute spoor zitten, waarom verbinden we bijvoorbeeld ontwikkelingshulp dan aan onze ideeën over wat een democratische staat behelst? Waarom leggen we ons corrupte systeem op aan landen en streken waar andere bestuursvormen soms al eeuwenlang uitstekend functioneren? Als we beseffen dat ons systeem kampt met een legitimiteits- én met een efficiëntiecrisis, waarom houden we er dan zo krampachtig aan vast? Om duidelijk te maken hoe we zijn gekomen tot waar we ons nu bevinden, begint Van Reybrouck in Het Athene van 2500 jaar geleden. Daar heerste een systeem van loting. Zij die door middel van loting tot besturen werden aangewezen, vervulden dit ambt voor een relatief korte periode, waarna hun opvolgers weer door middel van loting werden aangewezen. In de huidige complexe maatschappij met staten van tientallen tot honderden miljoenen inwoners is loting niet erg praktisch. Wetenschappers hebben zich in de afgelopen decennia over ons falende democratisch bestel gebogen. Daaruit zijn interessante oplossingen voortgekomen. Met name het zogenaamde bi-representatief model lijkt een praktisch uitvoerbare en voor nu wellicht meest ‘democratische’ oplossing: een volksvertegenwoordiging die zowel door loting als door stemming tot stand wordt gebracht. De Amerikaanse onderzoeker Terrill Bouricius heeft een systeem bedacht waaraan nauwelijks nadelen kleven (pagina 130-131 in de 18e druk). Je moet welhaast blind zijn om niet te beseffen dat ons huidig bestel in feite om hele andere belangen draait dan om inspraak van de burger. Zo zijn er eenvoudig enkele belanghebbenden te onderscheiden: - Politieke partijen: In een bi-representatief systeem zijn er geen politieke partijen meer. Huppakee, daar gaat je baantjesfabriek. - Het bedrijfsleven (van eenmanszaak tot bedrijven als amazon): je kunt niet meer even bij je partijvriendjes aankloppen en om gunsten vragen of, erger, via smeergeld of ondersteuning van campagnes jouw bedrijfsbelang zekerstellen. Een verkapte term voor dergelijke wanpraktijken is lobbyen. - De media: zonder politieke partijen geen spektakel. Het is doodsaai om verslag te doen van besluitvorming door zo’n bijeengeraapt zootje dat ook nog eens met een oplossing komt waar iedereen in de groep – hoe divers hun achtergrond ook is – zich achter schaart. Zowel politieke partijen, bedrijfsleven als media is er alles aan gelegen het huidige bestel in stand te houden. Misschien wel het grootste nadeel van een electoraal stelsel is de intrinsieke motivatie dat er niets boven herverkiezing gaat. In essentie is dat hetgeen waar onze gekozen volksvertegenwoordigers hun dagen mee vullen. Na de verkiezingen volgt al snel een jaar waarin geformeerd moet worden, kennisgemaakt met hun ambtenarenapparaat, et cetera. Weer anderhalf jaar later is men al bezig met herverkiezing zekerstellen. Kortom: langetermijnvisie doet volstrekt niet ter zake. Onze verkozen vertegenwoordigers zijn als aandeelhouders die uitsluitend voor kortetermijnwinst gaan. In een bi-representatief systeem daarentegen kunnen de leden zich focussen op de lange termijn. Door roulatie bij loting speelt herverkiezing helemaal geen rol. Vereiste maatregelen die pijn doen worden genomen, want zijn noodzakelijk om als maatschappij toekomstige uitdagingen het hoofd te kunnen bieden. Ons klimaatprobleem zou allang zijn opgelost bijvoorbeeld. Het is een wonder dat ‘Tegen verkiezingen’ nog niet is verboden in onze ‘vrije’ westerse cultuur…