Unheimisch

Na zijn debuut Stenen eten, was ik heel erg benieuwd naar het nieuwe boek van Koen Caris, Stad O. Het is een dystopische roman die zich afspeelt in 2035. De wereld verkeert in crisis, behalve in Stad O., gebouwd rondom de Martha-fabriek – een kernenergiecentrale. De bewoners leiden daar een luxeleven: er is overvloed, orde en veiligheid. Alles lijkt perfect. Bethe en Tobias wonen in deze stad; Tobias werkt in Martha, waar een streng regime van geheimhouding geldt. Niemand weet wat zich daar precies afspeelt. Langzaam merkt Bethe dat er iets niet klopt. Ze hoort vreemde geluiden, mensen verdwijnen, maar niemand lijkt haar te geloven. Vragen stellen wordt vermeden – uit angst, gewenning of gemak. Bethe raakt steeds meer geïsoleerd van de mensen om haar heen. Uiteindelijk staat ze voor een keuze: is dit echt de plek waar ze haar toekomst wil opbouwen en een kind wil krijgen? Blijft ze in de veilige illusie en betaalt ze daarvoor een prijs, of verlaat ze haar comfort en keert ze terug naar een onzekerder, moeilijker leven? Koen Caris weet sfeer sterk op te roepen. Soms voelt zijn beeldspraak wat gezocht, vooral in het begin. Bijvoorbeeld bij een etentje: ‘Buiten is het inmiddels donker, ze hebben het licht uit de avond gegeten.’ Of: ‘Ze ziet het gesprek op hun tweewekelijkse vriendendiners voor zich als een organisme. Een nevelig dier dat zich soms over de lange tafel uitstrekt en hen allemaal omvat, om zich daarna weer samen te ballen tussen twee van hen.’ En: ‘Ze schudt haar hoofd en de herinnering valt eruit.’ Daardoor kwam ik in het begin minder makkelijk in het verhaal, maar al snel werd ik alsnog gegrepen. De stijl van Caris is filmisch, en er worden vragen opgeroepen die niet direct beantwoord worden, wat blijft uitnodigen om door te lezen. Stap voor stap wordt meer duidelijk over Bethe’s verleden en over de stad zelf. De sfeer wordt steeds unheimischer. Omdat Bethe psychische problemen heeft gehad, bleef ik me soms afvragen: wat is echt, en wat is haar beleving? Toch wordt steeds duidelijker dat er in Stad O. daadwerkelijk iets mis is. 
Het verhaal speelt zich af over tien jaar, wat het extra dichtbij brengt. Thema’s als milieu, welvaart, kinderwens en vooral morele keuzes lopen door het boek heen. Het einde heb ik drie keer herlezen om te begrijpen wat er precies gebeurde — het boek bleef nog lang in mijn hoofd nazoemen. In zijn nawoord schrijft Caris dat hij zich liet inspireren door geheime of afgesloten steden, en hoe daar werd omgegaan met bewoners, volgzaamheid en geheimhouding. Met dank aan De Club van Echte Lezers voor het recensie-exemplaar.