Wortelen in nieuwe grond

Wilhelm Rosenheck is voorbestemd om de drukkerij van zijn familie in Wenen over te nemen, maar hij heeft andere plannen: hij wil journalist worden. Zijn vader gaat alleen akkoord als hij daar eerst een gedegen opleiding voor volgt. Dat doet hij, en daarna komt hij in dienst van de Neue Freie Presse, het belangrijkste dagblad van Oostenrijk, waar hij de kunstrubriek verzorgt. Tijdens een bezoek aan een tentoonstelling ontmoet hij Almah, en het is bij beiden liefde op het eerste gezicht. Ze trouwen en krijgen een zoontje. Hun geluk wordt echter overschaduwd door de opkomst van het antisemitisme. Toch zijn ze niet echt bang. Ze zijn weliswaar Joods, maar niet praktiserend, en voelen zich eerder Oostenrijks dan Joods. ‘Ondanks de steeds luider klinkende alarmbellen redeneerden we als volgt: we waren met zovelen, alleen al zo’n 180.000 in Wenen, en zoveel Joden bekleedden sleutelposities in de economie en de cultuur. We waren oorlogshelden, kunstenaars, wetenschappers, academici en medici. Ons land kon niet zonder ons.’ Hoe anders zou het gaan. Uitsluiting, beroepsverboden, vernieling van eigendommen, openbare vernedering en mishandeling, verdwijningen - het net spant zich steeds verder om de Joodse gemeenschap. De een na de ander uit hun familie- en kennissenkring vlucht het land uit of slaat de hand aan zichzelf. Ook Wil en Almah doen wanhopige pogingen om een visum te bemachtigen, voor welk land dan ook, maar het liefst voor Amerika. Dat lukt op het nippertje, maar zodra ze in Zwitserland zijn, krijgen ze te horen dat hun visa ongeldig zijn. Het is een enorme anticlimax voor Wil en Almah, die ook een weerslag heeft op hun relatie. Een jaar lang zitten ze in een overvol vluchtelingenkamp en zijn weliswaar veilig, maar kunnen geen kant op. Dan gebeurt het onmogelijke: er komen mensen van de Joint, een internationale Joodse hulporganisatie, om vrijwilligers te werven voor het stichten van een kolonie in de tropen, in de Dominicaanse Republiek. Dat land stelt honderdduizend visa voor Joden ter beschikking, en de organisatie verzorgt de reis. Het klinkt te mooi om waar te zijn, en hoewel ze totaal geen landbouwervaring hebben, besluiten ze het erop te wagen, met het plan om bij de tussenstop in Amerika alsnog te proberen daar aan land te gaan. Dat laatste lukt niet, en na een reis van bijna een jaar komen ze uiteindelijk met een kleine groep aan in Sosúa, in de Dominicaanse Republiek. Op een verlaten bananenplantage moeten ze alles van de grond af opbouwen, met materialen die de hulporganisatie ter beschikking stelt. ‘Er moest hout worden gezaagd, er moesten meubels in elkaar gezet en matrassen gemaakt, en dan waren er ook nog de eetzaal, keuken en wasruimte… Het was gewoon duizelingwekkend veel… Niemand was geïnteresseerd in mijn talenten als kunstcriticus, dus bracht ik mijn dagen door in een oorverdovend koor van gehamer en gezaag, onderbroken door gevloek en bevelen in het Duits. We werkten onverdroten voort in de sfeer van een zomerkamp.’ Langzamerhand ontstaat een hechte gemeenschap. Tegelijkertijd is het ook bevreemdend, en worden ze af en toe gekweld door schuldgevoel. Zij zijn ontkomen en hebben het goed, terwijl de berichten uit Europa steeds gruwelijker worden en ze niet weten hoe het hun achtergebleven familie en vrienden vergaat. Als er een filmploeg komt om een documentaire te maken van het project, bekruipt hen de twijfel of de Joint hen niet gebruikt als proefkonijnen om te zien of stadse, hoogopgeleide Joden uit Europa straks in staat zullen zijn om kibboetsen te stichten in de nieuwe staat Israël. Maar hoe dan ook, ze zijn veilig. Langzamerhand slaan Wil en Almah hun wortels uit in hun nieuwe vaderland. Ze krijgen er nog twee dochters en moeten er een begraven. Hun relatie gaat door stormen heen. Na afloop van de oorlog valt het dorpje snel uiteen. Velen vertrekken alsnog naar Amerika en andere landen of, na 1948, naar de nieuwe staat Israël. Wil en Almah blijven. De ontwortelden is het eerste deel van een drieluik over de familie Rosenheck, dat is gebaseerd op historische gebeurtenissen. Sosúa bestaat echt. Ik had nog nooit van deze geschiedenis gehoord. Het is een verhaal over de moed en veerkracht van ontheemden, die ontworteld werden en ergens anders weer proberen te wortelen. Een verhaal over liefde, rouw, afscheid nemen en verder trekken. Meeslepend beschreven door Catherine Bardon en prachtig uit het Frans vertaald door Jeanine Erades en Ingrid Scholte-Eijkemans. Ik zie nu al uit naar de volgende delen! Verschenen bij Uitgeverij Mozaïek