Goed gevonden maar toch een beetje mjè

Hermans’ meest bejubelde boek, officieel onderdeel van de Nederlandstalige literaire canon, heeft een boeiende premisse, maar een teleurstellende en vaak irritante uitwerking, en een slot dat veel verklaart maar daarom nog niet goedmaakt. Het begint nochtans fantastisch: de kleine Henri Osewoudt wordt bij thuiskomst van school haast van straat gerukt voor hij het ouderlijk huis kan bereiken want daar is een “vreselijk ongeluk” gebeurd. Blijkt dat zijn mentaal gestoorde moeder zijn vader heeft vermoord. Henri komt bij een oom terecht, waar hij amper in de puberteit verleid wordt door zijn zeven jaar oudere, lelijke nicht en buiten ooms medeweten dus haast elke nacht seks heeft. Eenmaal 18 trouwt hij met haar en neemt hij de sigarenwinkel van vader over, waar ook moeder komt wonen eenmaal ze vrijgelaten is uit het “gesticht”. So far so good, een rollercoaster van een begin. En dan breekt de Tweede Wereldoorlog uit en komen we ineens in een verzetsroman terecht. Henri, een klein mannetje met vrouwelijke trekken en een hoge stem, wordt in een verzetsactie gesleurd door ene Dorbeck, een officier in het Nederlandse leger die als twee druppels water op hem lijkt. Er volgen nog meer dergelijke acties, telkens in opdracht van Dorbeck. De personages komen aan sneltempo voorbij: andere verzetsstrijders, te vermoorden collaborateurs, vrouwen die Henri steevast verleidt… Het probleem is dat Henri’s daden nooit ergens op slaan. De verzetsdaden zijn absurd amateuristisch, maar Henri blijft vrolijk meedoen. Nooit stelt hij één van de geschifte opdrachten van Dorbeck in vraag, ook niet wanneer die telkens eindigen in arrestaties van Henri’s familieleden of medestanders. Je zou hem als een variant op L’étranger van Camus kunnen zien, maar daarvoor is hij niet koel en onverschillig genoeg. De absurditeit van Henri’s verhaal wordt op een bepaald moment zelf een thema, maar de verteltruuk die Hermans daarvoor uiteindelijk hanteert, gaf mij een bijzonder onvoldaan gevoel. Hij is best goed gevonden en was in 1958 wellicht ook behoorlijk ophefmakend, dus misschien is het probleem eerder dat de ontknoping niet volstond om mijn persoonlijke irritatie tijdens het lezen goed te maken.