Pure vertelkunst

Wat een schitterend en meeslepend boek is dit! Pure vertelkunst met een grote betrokkenheid bij de verworpenen der aarde. De hoofdpersoon Etienne besluit om in de mijn de Voreux te gaan werken. Hij werpt zich daar op als een leider, die de mijnwerkers begeleidt in hun opstand tegen de eigenaren van de mijn die hen uitbuiten. De staking leidt uiteindelijk niet tot een verbetering van de leefomstandigheden. De miserie is compleet als de mijn instort door sabotage en er veel mijnwerkers omkomen; ook het lief - Catherine - van Etienne. In dit boek is niet de taal zelf het kunstwerk, maar staat de taal - zonder kunstzinnige tierelantijnen - volledig ten dienste van het gruwelijke verhaal dat verteld moet worden. De miserabele wereld van de mijnwerkers, hun benauwde gezwoeg in de mijnen wordt zo realistisch en indringend beschreven, dat je na elke leesbeurt het kolengruis van je handen wil wassen. De positie die Zola inneemt is duidelijk; voor de arbeiders en tegen het kapitaal, maar dit verwordt niet tot pamflettisme, want hij geeft psychologische diepgang aan zijn romanfiguren en zoekt ook de nuance op. Zo laat hij zien hoe Etienne geniet van de macht die hij heeft als leider en zien we ook hoe massabewegingen kunnen ontsporen in wraakzucht en moord. De mijnwerkers maar ook de werkgevers zitten klem in het systeem - laat Zola hier en daar doorschemeren - met dit verschil dat de een niks te eten heeft en de ander zijn ontbijt op bed laat brengen door zijn dienstmeid. Vrouwen hebben het bijzonder zwaar. Enerzijds is er veel misbruik en worden meisjes al heel jong seksueel te grazen genomen, anderzijds zijn de vrouwen sterke karakters, gehard door het leven en doortastender en gemener - als het moet - dan de mannen. Ze worden ook even hard fysiek afgebeuld in de mijnen als de mannen. Opvallend is ook de grote zedeloosheid die er heerst in deze gemeenschap van mijnwerkers, die door Zola openhartig wordt beschreven. Alle meisjes worden al jong zwanger en krijgen kinderen die dan weer voor centen kunnen zorgen als zij ook in de mijn gaan werken en zo blijven ze in de cirkel van ellende. Overigens is de adel wat zeden betreft ook niet te vertrouwen in dit boek ... Persoonlijk hou ik veel van kunstenaars die hun betrokkenheid bij de wereld weten vorm te geven in waarlijke kunst. Zola dus, maar ook mensen als Steinbeck of Ai Wei Wei. Steinbeck zegt in zijn Grapes of Wrath dat de gramschap en bitterheid zich bij de verworpenen zal ontwikkelen en zal leiden tot een collectieve beweging die de gevestigde orde angst zal inboeten. En zo laat Zola op de laatste bladzijde Etienne over de velden lopen op weg naar Parijs terwijl hij zich bewust is van de hardnekkige houweelslagen onder zijn voeten, die hem bij iedere stap volgden. " Een zwart wrekend leger dat langzaam ontkiemde in de voren (...). Hun ontplooiing zou de aarde spoedig doen openbarsten."