Herhaalde flauwe taalgrapjes leiden tot een gemiste kans

De Franse filosoof, wiskundige, schrijver, dichter en recensent Raymond Queneau (1903 – 1976) is vooral bekend door zijn (filosofisch) spelen met taal en het mede oprichten van Oulipo in 1960. Dit laatste is een los verband van hoofdzakelijke Franse literatoren die zichzelf beperkingen opleggen om zo het speelse én het literair vakmanschap te benadrukken. Dit benadrukken van het literair vakmanschap, door bijvoorbeeld een bepaalde letter niet te gebruiken (Perec – ’t Manco) roept associaties op met de (Nederlandstalige) Rederijkers uit de 17e en 18e eeuw. Voordat Queneau in 1960 samen met François Le Lionnais Oulipo oprichtte had hij al een aardig oeuvre bij elkaar geschreven, waarin hij speelt met taal, in het bijzonder het verschil tussen de formele geschreven taal en de veel informelere spreektaal. “Zazie in de metro” uit 1959 is zijn meest toegankelijke werk waarin het verschil tussen de schrijftaal en de spreektaal goed tot zijn recht komt. Een ander taal filosofisch thema dat Queneau op speelse wijze behandelt in “Zazie” is het geven van namen en daardoor betekenis aan gebouwen, mensen, gedragingen. Ondanks alle taal filosofische spelletjes is “Zazie in de metro” geen zwaar, ingewikkeld en lastig te begrijpen boek. De twaalfjarige Zazie, woonachtig in de provincie, gaat een weekend logeren bij haar oom Gabriel in Parijs. Helaas voor Zazie rijdt de metro niet, omdat het personeel staakt. De brutale en levenslustige Zazie ontsnapt aan de aandacht van haar oom en trekt er in haar eentje op uit in Parijs. Er ontspint zich een hilarisch burleske avontuur in het centrum van Parijs waarbij Queneau allerlei bijfiguren er net niet letterlijk met de haren bijsleept. Per pagina wordt het ongeloofwaardiger, maar dat hoeft de leespret niet te verminderen. Toch gaat “Zazie” na een tijdje lezen wel wat vervelen. De taalgrapjes van Queneau zijn melig en flauw en door ze meerdere keren te herhalen worden ze niet beter. Taal filosofisch blijft Queneau in “Zazie” heel erg aan de oppervlakte steken, geen enkele (theoretische) verdieping, geen enkel taalspelletje met enige diepgang, geen enkele serieuze ontwikkeling in de verhaallijn. Queneau heeft overduidelijk niet uit “Zazie in de metro” gehaald wat er in zit. Hij blijft te veel steken aan de oppervlakte en de vele herhalingen maken het niet beter. Een gemiste kans.