De (on)mogelijkheden van het leven tussen culturen

Wanneer Jean Rhys (1890 – 1979) in 1957 eindelijk begint met het schrijven van “De wijde Sargassozee”, het zal nog negen jaar duren voordat het af is, is dat haar tweede poging. Van een eerdere poging is ze het manuscript kwijtgeraakt. In 1957 leeft Rhys in zo goed als volledige anonimiteit, eenzaam verbitterd en berooid in een zomerhuisje op het Engelse platteland. Haar literaire en society gloriedagen uit de jaren twintig en begin jaren dertig lagen ver achter haar. Velen dachten dat ze al lang overleden was. Haar enige ‘vriend’ die haar al die jaren trouw was gebleven was de fles. Toch slaagde Rhys erin om zich nog één keer op te richten, al ging het met vallen en opstaan en duurde het lang, om “De wijde Sargassozee” te schrijven. Rhys had voor “De wijde Sargassozee” niet gekozen voor de gemakkelijkste weg. Zij wilde immers de literaire voorloper van “Jane Eyre” de klassieke en alom bekende roman uit 1847 van Charlotte Brontë schrijven. Een centraal personage in deze roman is de gek geworden Bertha Rochester, die net als Jean Rhys afkomstig is uit het (Britse) Caribisch gebied. Rhys had zichzelf de opdracht gegeven om de voorgeschiedenis van Bertha Rochester te schrijven. Ze was zich er volledig van bewust dat om te slagen het een wel heel goed boek moet worden. Het is Rhys gelukt om dit huzarenstuk met goed gevolg af te leggen. “De wijde Sargassozee” bestaat uit 3 delen. Het eerste deel speelt zich af op het eiland Jamaica en vertelt de jeugd van Antoinette Cosway (de latere mevrouw Dorchester) vanuit het perspectief van Antoinette. Het tweede deel wordt verteld vanuit het perspectief van Edward Rochester. Dit deel speelt zich grotendeels af op het eiland Dominca en beslaat de periode van kort na het huwelijk tussen Edward en Antoinette en hun terugkeer naar Engeland. Voor hem terugkeer voor haar de eerste keer. Het korte derde deel wordt dan weer verteld vanuit het perspectief van Antoinette en speelt zich grotendeels af op Thornfield Hall, het landhuis van Rochester. Rhys projecteert veel van zichzelf op Antoinette Cosway, zo veel dat ze in de jaren na publicatie van deze roman haar eigen geschiedenis en die van Antoinette steeds meer laat samenvallen. Toch is het geen autobiografische roman geworden. De wel erg persoonlijke betrokkenheid van Rhys bij haar hoofdpersonage heeft er toe bijgedragen dat “De wijde Sargassozee” een intense en beklemmende roman is geworden. Antoinette groeit op in relatieve armoede op Jamaica. Relatief, omdat in vergelijking met de meeste niet blanke bewoners van het eiland Antoinette en haar moeder nog altijd in relatieve welvaart leven. In vergelijking met andere blanke plantagehouders zijn ze wel arm. Het is deze tussenpositie waar Antoinette in de loop der tijd steeds meer bewust van wordt die haar leven vorm geeft. Wanneer ze niet helemaal, of misschien wel helemaal niet, uit grote liefde met Edward Rochester trouwt heeft ze de verwachting deze ongemakkelijke tussenpositie te kunnen verlaten. Dat lukt, tot haar eigen verbazing en ergernis niet, omdat ze het ‘gekleurde’ deel van haar opvoeding niet meer los kan laten. Haar echtgenoot die niet in staat is om haar volledig te begrijpen en ook niet in staat is om zelf een ‘tussenpersoon’ te worden dragen er aan bij dat het huwelijk al vrij snel op de klippen dreigt te lopen. Rochester besluit dan ook in een wel heel Europese poging te redden wat er nog te redden valt door Antoinette mee te nemen naar Engeland waar zij ook niet meer kan aarden en langzaam maar zeker door haar echtgenoot gek wordt verklaard. En juist door haar als een ‘gek’ te behandelen worden haar psychische problemen alleen maar groter met alle fatale gevolgen van dien “De wijde Sargassozee” maakt duidelijk hoe lastig het leven is voor een persoon die opgegroeid is tussen twee culturen. Ze wordt niet (goed) begrepen door mensen uit de twee culturen waar zij letterlijk en figuurlijk tussen staat. Tijdens het lezen van “De wijde Sargassozee” kreeg ik meer en meer de indruk dat het Jean Rhys tijdens het schrijven zich ook meer en meer besefte dat haar eigen tussenpositie een groot deel van haar eigen psychische problemen verklaart. Het is alsof het personage Antoinette Cosway op de loop gaat met haar eigen schepster Jean Rhys. Het is dit fenomeen wat “De wijde Sargassozee” tot op de dag van vandaag laat uitstijgen boven de meeste romans die biculturaliteit en/of multiculturaliteit als centraal thema hebben,