Wanneer het niet lukt om uit een ander vaatje te tappen

“De Kopstoot” is het zevende deel uit de Les Rougon-Macquart cyclus van Emile Zola. Deze roman uit 1877 met als Franse titel “L’Assomoir” is onder verschillende titels in Nederlandse vertaling verschenen. “De kroeg”, “De nekslag” en dus “De Kopstoot” zijn drie verschillende titels voor een en dezelfde roman. Bovendien zijn “De nekslag” en “De Kopstoot” ook nog eens dezelfde vertaling van Hans van Cuijlenborg. Deze verwarring wordt veroorzaakt doordat het woord ‘assomoir’ geen goede vertaling in het Nederlands kent. Het verwijst naar in die jaren veel in Frankrijk voorkomende horecagelegenheden waar op locatie alcohol werd gestookt en ter plekke werden er likeuren, brandewijn en andere vormen van sterke drank van gemaakt, geschonken en geconsumeerd. “De kopstoot” verwijst naar de naam van één van de vele dranklokalen waar de hoofdpersonages in de roman een groot deel van hun tijd doorbrengen. Zowel de Franstalige titel als die van de verschillende Nederlandstalige edities geven al aan dat alcoholisme het centrale thema is in deze roman. Het was ook de best verkopende roman van Zola tot op dat moment in zijn carrière. De reden voor deze commerciële doorbraak van Zola is dat in tegenstelling tot zijn voorgaande romans hij in “De Kopstoot” het net allemaal wat steviger aanzet, zodat de ellende net wat sensationeler wordt gebracht. Het gaat te ver om Zola te beschuldigen van goedkoop effectbejag, maar de ingetogenheid en het impliciete waarmee hij bijvoorbeeld huishoudelijk geweld, overspel, dronkenschap en prostitutie in zijn vorige romans beschreef is hier bijna geen sprake. De reactie van Zola op deze kritiek was dat hij juist wilde beschrijven hoe het er in grote delen van de Parijse arbeidende klasse aan toe gaat en dat hij daarom niets heeft willen weglaten of verbloemen. Hierdoor is zeker het laatste kwart van het boek een deprimerende leeservaring. Het verhaal begint met de aankomst van Gervaise Macquart en haar partner en vader van hun twee kinderen Auguste Lantier vanuit de Provence in Parijs aankomen. Vrij kort na hun aankomst laat Lantier zijn gezin in de steek. Met hulp van buren, waaronder de zinkwerker Coupeau, hebben Gervaise en de kinderen net genoeg te eten en weet Gervaise een baan te vinden als strijkster/wasvrouw. Na enige tijd trouwt ze met Coupeau en krijgen ze een dochtertje Nana. Alles gaat voorspoedig tot dat Coupeau na een tijd thuis te hebben gelegen als gevolg van een ongeval op het werk niet meer zijn best doet om werk te vinden en hij die eerst slechts af en toe een glas wijn dronk zit nu liever in de kroeg waar hij meer en steeds sterkere drank inneemt. Het geleidelijke verval is ingezet. De goed lopende wasserij die Gervaise met hun spaarcenten en een lening van vrienden is begonnen, heeft last van Coupeau die er met zijn dronken kop rondhangt. Het gaat van kwaad tot erger op het moment dat Lantier na jaren weer op komt dagen, dikke vrienden wordt met Coupeau en als kostganger bij hun intrekt. Nadat ze de wasserij, jarenlang de enige reguliere bron van inkomsten, in verband met dreigend faillissement moeten opgeven, gaat het snel bergafwaarts met Gervaise, Coupeau en dochter Nana. Het laatste zetje dat Gervaise nodig heeft om ook stevig aan de alcohol te gaan is de avond waarop ze met Coupeau had afgesproken samen iets leuks te doen en ze hem uit “De Kopstoot” moet gaan halen waar hij met zijn drinkebroers zit. Gervaise is door alle ellende mentaal murw geworden en besluit om één glaasje mee te drinken, voordat ze naar huis gaan…. Van al de romans die Zola heeft geschreven is zonder twijfel “De Kopstoot” de grauwste, de meest pessimistische. Vanaf het eerste hoofdstuk zet Zola gaat het geleidelijk aan bergafwaarts zonder dat Zola zijn personages of de lezers ook nog maar een sprankje hoop op verbetering biedt. Zola doet dit zoals altijd met een afstandelijk mededogen en een scherp oog voor het detail waardoor je als lezer geboeid blijft verder lezen ook al weet je eigenlijk al hoe het af gaat lopen en wordt het verhaal steeds deprimerender.