Wees blij met een goed geheugen, maar neem het niet te serieus

Het boek begint met op de flap een briljante quote van Maarten Toonder: 'Omdat iets wat in de jeugd gebeurd is, dikwijls het gevolg is van een voorval op oudere leeftijd'. Ik heb een goed geheugen, ik herinner mij veel. Heel veel kleine en onbelangrijke dingetjes, maar ook grote, belangrijke dingen. Gebeurtenissen en uitspraken die mijn leven hebben gevormd. Het is belangrijk dat wat ik mij herinner serieus wordt genomen. Toch? Hoeveel wordt er aan ouders verweten door kinderen over wat er in hun jeugd is gezegd en gedaan? Er is een complete industrie rondom het omgaan met moeilijke herinneringen, voor mensen met een 'niet gezien ware-zelf'. Zijn die herinneringen van kinderen over hun ouders dan allemaal onzin – nee, natuurlijk niet, soms hebben ouders dingen gedaan of gezegd die niet goed waren en het is goed dat mensen worden geholpen om daar een weg in te vinden. Is alles dan precies zoals de kinderen zich herinneren – nee, natuurlijk niet, en erkenning daarvan is noodzakelijk om een gezonde weg te vinden. Ook herinneringen aan de kindertijd worden door uw brein probleemloos aangepast om een verhaal te maken dat u helpt bij uw behoeften van nu. Beangstigend... Hoeveel wordt er aan leidinggevenden verweten van wat er op de werkvloer gebeurd is? En ja: er gebeurt ook heel veel wat niet goed is en het is goed/ noodzakelijk dat zulke dingen aan de orde worden gesteld. Maar hoe betrouwbaar is wat een getuige vertelt? Hoe zeker is het dat het gebeurd is zoals het wordt verteld? Natuurlijk zal niemand opzettelijk onjuiste informatie geven – hoewel, nu ik dat opschrijf bedenk ik me dat er heel veel redenen kunnen zijn om dat wel te doen. Maar daarboven, het onderwerp van dit boek en heel verontrustend: zelfs als mensen ervan overtuigd zijn dat ze wél de juist informatie geven, dan nog zijn het hun hersenen die allerlei kleine en grote feitjes (of dingen waarvan mensen denken dat het feitjes zijn, of waarvan ze gehoord hebben dat het feitjes zijn) - allerlei feitjes worden bij elkaar gebracht, in verband gebracht, in een verhaal ondergebracht, tot een verhaal gemaakt... En dat verhaal wordt gemaakt op basis van wat je NU nodig hebt, wat nu je behoeften zijn, wat nu bewuste of juist onbewuste doelstellingen voor je leven zijn. Voor dat verhaal worden herinneringen door je eigen brein probleemloos aangepast. Jakkes... Douwe Draaisma geeft een mooi overzicht van de stand van zaken over onze kennis over hoe het geheugen werkt. Het is duidelijk maar ook wat lastig: onze herinneringen zijn veranderlijker dan wij willen, ze zijn onbetrouwbaarder dan we verwachten. Wat essentieel blijkt, is dat onze hersenen voortdurend verhalen brouwen op basis van input van het geheugen en behoeften op het moment van hervertellen. De behoeften van nu hebben voor onze hersenen dan eigenlijk prioriteit, en ons brein neemt over behoeften en wel of niet passende herinneringen dan beslissingen zonder ons. In ieder geval zonder dat we dat bewust die keuzes maken. Om dat verhaal passend te krijgen, worden herinneringen aangepast. En ja: u herinnert zich dat dus volkomen oprecht en het is niet waar. Hellup... Het is niet voor niets dat voor juridisch vaststellen van feiten getuigen ondersteund moeten worden door bewijs, door gegevens, door materiaal dat juist níet afhankelijk is van de manier waarop menselijke hersenen nieuwe verhalen vertellen op basis van oude gegevens en nieuwe behoeften. Wat een getuige volkomen oprecht vertelt (de waarheid en niets dan de waarheid) is altijd het verhaal dat zijn brein gebrouwen heeft. De getuige is oprecht en eerlijk, jazeker, maar het wil nog niet zeggen dat het getuigenis juist, waar en correct is. Geen wonder dat ... Draaisma heeft de druk kunnen weerstaan om er driehonderd bladzijden over vol te schrijven – onder de schrijvers van boeken die nieuwe wetenschap willen beschrijven is dat een zeldzaamheid (ik heb geen idee hoeveel druk van de uitgever hij heeft moeten verdragen …), ik ben hem daar dankbaar voor. Hij heeft zijn boodschap keurig overgebracht, helder geschreven en heel toegankelijk. Hij lardeert het verhaal met voorbeelden van hoe de verhalen veranderen door nieuwe verhalen en nieuwe omstandigheden en nieuwe feiten, en daarmee ook de herinneringen zelf. Hij geeft wat voorbeelden over hoe herinneringen worden misbruikt door bijvoorbeeld televisieprogramma's die op basis van angsten of onzekerheden mensen eerst narratieven laten produceren en vervolgens daar emo-tv omheen bouwen. Ons geheugen is een bron van fouten, een bron van zorgen, een bron van frustratie, een bron van onzekerheden. Het is dat we niet zonder kunnen en we mogen blij zijn als we ons veel herinneren, als we een goed geheugen hebben. Maar toch een tip: neem uw eigen herinneringen svp met een vleugje zout, vooral als u op basis van die herinneringen andere mensen veroordeelt. Uw brein is altijd meer bezig met uw eigen behoeften van nu....