Metadystopie en droommysterie

Het is maar een raar probleem waar George Orr mee komt te zitten: de dingen die hij droomt worden echt. Hij droomt iets en dan gebeurt dat vervolgens, hoe krankzinnig zijn droom eventueel ook was. De verantwoordelijkheid die dat hem oplevert kan hij echter niet dragen, waardoor hij op grote schaal medicijnen gaat gebruiken om zijn dromen te onderdrukken. Dat is echter gedoemd te mislukken. In de dystopische toekomst waarin hij leeft, wordt het medicijngebruik van individuen nauwgezet in de gaten gehouden. Als hij dan afwijkend gedrag gaat vertonen omdat hij niet meer droomt, valt hij al snel door mand. Het gevolg is dat hij wordt gedwongen een ‘vrijwillige’ psychiatrische behandeling te ondergaan. Zo komt hij terecht bij de ambitieuze en hyperenergieke dokter Haber, die is gespecialiseerd in slaapstoornissen. Deze heeft een met hypnose werkend apparaat ontwikkeld, waarmee hij de inhoud dromen meer dan ooit kan sturen. Als hij geconfronteerd wordt met de merkwaardige situatie van zijn patiënt, ziet Haber zijn kans schoon en gebruikt hij Orrs dromen om zowel de wereld als zijn eigen leven drastisch te verbeteren en om te bouwen tot iets dat hij beschouwd als een utopie. Althans, dat was de bedoeling. In de praktijk pakken de zaken natuurlijk heel anders uit dan gedacht. De dromen van Orr gaan namelijk nooit helemaal zoals Haber had bedoeld. Zelfs onder hypnose valt er namelijk niet te ontkomen aan de eigen interpretaties van de dromer.Daarbij geldt bovendien dat wat voor de één een utopie is, voor de ander een dystopie kan zijn. Dat het niet mogelijk is om tot een paradijselijke wereld te komen, omdat mensen allemaal verschillende meningen hebben over wat dat is. Daarmee zou je dit boek een metadystopie kunnen noemen, omdat het over de kern van het utopische denken zelf gaat. Dat wat in andere dystopieën doorgaans een basisaanname is, is hier het thema. Daarmee is alles wat er rondom de dromen van George Orr gebeurt echter niet louter een middel om tot deze boodschap te komen. Het is duidelijk dat Ursula LeGuin veel onderzoek heeft gedaan naar slapen, dromen en de mogelijkheid om de gedachten van mensen tijdens hun slaap te beïnvloeden. Het mysterie rondom de toestand van Orr en hoe dat zo heeft kunnen ontstaan speelt daarmee evengoed een belangrijke rol. Uiteindelijk is er veel goeds te melden over dit verhaal, dat zich begeeft op de grens tussen novelle en roman. Het wordt met name steeds leuker en spannender, hilarisch zelfs, om de verschillen te zien tussen datgene dat dokter Haber heeft gesuggereerd dat George zou dromen en datgene dat hij daadwerkelijk droomt. Ook leer je als lezer nog wel het een ander bij over slapen, ook al is dit boek al in 1974 voor het eerst gepubliceerd. Jammer genoeg valt de uitwerking van het verhaal toch wat tegen. Zo wordt het grotendeels verteld via dialogen, waardoor het vaak toneelstukachtig overkomt. Dialoog is ook niet altijd de beste manier om (veel) informatie aan de lezer te geven, omdat dit de dialogen onnatuurlijk maakt of omdat het gesprek dan steeds wordt onderbroken door hele lappen gedachtes die de zaken nader moeten verklaren. Dat haalt de vaart uit het verhaal of maakt het moeilijk te volgen. In verband met de beperkte lengte zijn een aantal zaken die in het boek voorkomen bovendien maar matig vorm gegeven. Ook het einde viel me wat tegen. Ik had verwacht dat er nog iets inventiefs uit de hoge hoed zou komen, maar dat was niet echt geval. Waarom? Zo vraag ik mij af. Er was alle ruimte en aanleiding geweest om wat meer kleur en geur aan dit verhaal te geven en er ondertussen wat meer spanning en actie in te brengen. In relatie tot de zorgvuldige research die voor dit boek is gedaan, kan ik die wat karige uitwerking niet goed begrijpen. Met recente romans overkomt het mij nogal eens dat ik het teveel vind wat me allemaal wordt voorgeschoteld en ik boeken als bomvol ervaar. Misschien komt het daar ook door dat ik dit verhaal uit 1974 juist als te mager zie, maar misschien ook niet. Misschien was het dat destijds ook al. Wat niet wegneemt dat je er toch een aantal aangename uurtjes mee door kunt brengen.